Jakie może być ryzyko? Jakie są jego źródła?

Decydując się na założenie firmy, warto wiedzieć, jakie może być ryzyko jej prowadzenia. Rodzaje ryzyka mają różne źródła. Mając świadomość ich istnienia, łatwiej jest w firmie zarządzać ryzykiem i opracować scenariusze działań w razie jego wystąpienia. Planujesz otworzyć firmę? Sprawdź, jakie ryzyka powinieneś mieć na uwadze. 

Wiele osób marzy o założeniu własnego biznesu, lecz nie podejmują się tego w obawie przed ryzykiem. Prowadzenie nawet dobrze prosperującej firmy zawsze wiąże się z ryzykiem. Często jest ono niezależne od decyzji podejmowanych przez przedsiębiorcę. Jednak, aby móc cieszyć się zyskami z działalności czasem trzeba podjąć ryzyko. Ważną kwestią w radzeniu sobie z ryzykiem jest już sama świadomość jego istnienia. Dlatego warto znać jego źródła i rodzaje, by wiedzieć, jak postępować w razie jego wystąpienia.

Pojęcie ryzyka

Ryzyko to jedno z tych pojęć, które każdy rozumie, ale nie każdy jest w stanie zdefiniować. Można je postrzegać jako prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń niepożądanych. Ryzyko idzie w parze z zagrożeniem i podatnością na nie. Na ryzyko wpływ ma wiele czynników. Ten sam czynnik w jednej sytuacji może stanowić bardzo duże ryzyko, a w innej niewielkie. Przykład może stanowić kierowanie pojazdem. Podczas gdy ryzyko spowodowania kolizji przez dorosłego kierowcę jest standardowe, to w przypadku, gdy za kierownicę zasiądzie dziecko, które nigdy nie kierowało, ryzyko działań niepożądanych w tej sytuacji jest znacznie wyższe. Jednak ryzyko jest bardzo złożonym zagadnieniem i niektóre szacunki jego wystąpienia trzeba analizować na bazie rachunku prawdopodobieństwa. Ryzyko można analizować w ujęciu różnych nauk i obszarów. Jednym z nich jest biznes i prowadzenie firmy.

Czym jest ryzyko w przedsiębiorstwie?

Ryzyko w przedsiębiorstwie zwykle dotyczy strat związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Jednak jego źródło nie zawsze jest stricte finansowe. Ryzyko czynników niepożądanych w firmie może wynikać z decyzji przedsiębiorcy, czy jego pracowników, lecz są też takie źródła ryzyka, na które osoby zarządzające firmą nie mają wpływu. Mogą się jedynie przed nimi bronić. Ryzyko w przedsiębiorstwie stanowi nieodzowną część prowadzenia biznesu i rozważania nad ryzykiem stale są obecne w zarządzaniu firmą. Niektóre firmy dysponują specjalnymi komórkami do szacowania ryzyka.

Podjęcie praktycznie każdej decyzji wiąże się z rozważaniami na temat tego, czy ryzyko nie jest zbyt duże, czy opłaca się je podjąć ze względu na możliwość dużego zysku. Ryzyko w przedsiębiorstwie może dotyczyć obniżenia wartości firmy, pogorszenia wyników finansowych, czy strat wizerunkowych. Jednak tym, co odróżnia ryzyko od niepewności, jest możliwość jego oszacowania przy znajomości źródeł i rodzajów ryzyka. Choć jest to zdecydowanie trudniejsze w przypadku ryzyka losowego, które trudno przewidzieć.

Co może być źródłem ryzyka w przedsiębiorstwie?

Źródła ryzyka w firmie można podzielić na mikroekonomiczne i makroekonomiczne. Pierwsze dotyczą branży, w jakiej pracuje firma. Wpływ na nie ma specyfika firmy, to, jaka jest jej pozycja na rynku danej branży. To czynniki dotyczące firmy i jej umiejętności szacowania zdarzeń. Źródła makroekonomiczne dotyczą otoczenia firmy. To mogą być źródła prawne, gospodarcze, ale także rozwój technologiczny, czy inflacja i kurs walut. Wpływ na rozwój ryzyka mogą mieć decyzje podejmowane przez pracowników, wynikające ze złego zarządzania firmą. Na źródła ryzyka trzeba zważać w momencie wprowadzania projektów. Warto analizować zagrożenia techniczne związane z nim. Niektóre źródła ryzyka są stałe, a inne zmienne. Przykładowo ryzykiem stałym mogą być różne rodzaje bezrobocia, a ryzykiem zmiennym strajki pracowników.

Rodzaje ryzyka w firmie

W literaturze można znaleźć bardzo wiele podziałów ryzyka. Pierwszy z omawianych podziałów obejmuje ryzyko zewnętrzne i wewnętrzne tworzące całkowite ryzyko. Ryzyko systematyczne/zewnętrzne nie jest zależne od decyzji firmy. W tym przypadku ryzyko dla firmy budują siły zewnętrzne. To mogą być warunki ekonomiczne spowodowane np. wydarzeniami takimi jak konflikt zbrojny, czy ryzyko rynkowe. Wpływ na nie mają także czynniki przyrodnicze. Ryzykiem dla firm mogą być kataklizmy. To także wszystkie czynniki polityczne i ich oddziaływania na wysokość stóp procentowych, czy siłę waluty.

Ryzyko wewnętrzne (ryzyko specyficzne) tyczy się zdarzeń, nad którymi przedsiębiorstwo ma kontrolę. Dotyczy to takich obszarów jak ryzyko upadłości firmy. Osoby decyzyjne w firmie mają wpływ na to, by takie ryzyko oszacować, przeciwdziałać mu. To także zmiana cen, które firmy produkcyjne i usługowe mogą ustalać. Przedsiębiorstwo może również podejmować decyzje w zakresie płatności, ma wpływ na ich opóźnienia i podejmowanie działań w tym kierunku. Przedsiębiorstwo ponosi także ryzyko finansowe, jak i zdarzenia niepożądane związane z zarządzaniem. Pracownicy firmy i sami przedsiębiorcy są także w kontakcie z kontrahentami i nawet jeśli ci nie wywiązują się z warunków umowy, to przedsiębiorca może na nich oddziaływać, choćby od prowadzenia rozmów po kroki prawne.

Ryzyko czyste i ryzyko spekulacyjne

Ryzyko można także podzielić w oparciu o możliwe konsekwencje. O ryzyku czystym mówimy, gdy inna możliwość niż obecna obejmuje wystąpienie straty. Ryzyko spekulacyjne jest wtedy, gdy nie mamy pewności co do wystąpienia zdarzeń niepożądanych, gdyż możliwe są zarówno strata, jak i zysk.

Na podstawie: A. Stańczak, Ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem sektora małych i średnich przedsiębiorstw, „Zeszyty Naukowe Uczelni Vistula” 2014, nr 35, s. 82-98.

Ogólny podział ryzyka

Typowy podział ryzyka obejmuje ryzyko obiektywne, czyli takie, którego zupełnie nie można przewidzieć. Ryzyko subiektywne wynikające z subiektywnej oceny człowieka oraz ryzyko właściwe odnoszące się do katastrof, np. powodzi.

Ryzyko produkcyjne

Wiele przedsiębiorstw musi mieć na uwadze te same czynniki ryzyka. Niektóre rodzaje ryzyk jednak są przypisane konkretnym rodzajom działalności. Jednym z takich ryzyk jest ryzyko produkcyjne. Wiąże się ono z procesem produkcji, więc może występować w firmach, gdzie powstają nowe produkty. W tym wypadku ryzyko także może być różne. Przykładowo, podczas gdy w firmie produkującej makaron problemem mogą być szkodniki, np. mole spożywcze, w firmie produkującej maszyny takie ryzyko nie występuje.

Ryzyko produkcyjne może dotyczyć konkretnych produktów, pozyskiwanych surowców do produkcji, samego schematu produkcji, czy kryteriów przechowywania. Przedsiębiorstwa produkcyjne powinny więc oceniać prawdopodobieństwo wystąpienia danego rodzaju ryzyka oraz ewentualnych szkód, jakie może spowodować. Ryzyko produkcyjne może dotyczyć planowania produkcji, sterowania produkcją, organizacji procesu produkcji, kontroli produkcji. Sytuacje niepożądane związane z ryzykiem to na przykład:

• braki pracowników do obsadzenia stanowisk produkcyjnych,
• brak kwalifikacji i umiejętności pracowników,
• brak lub awaria urządzeń produkcyjnych,
• ryzyko zniszczenia lub kradzieży produktów,
• ryzyko przerwy w produkcji.

Ryzyko logistyczne

Logistyka to skomplikowany proces planowania, kontrolowania i realizacji przepływu surowców, materiałów, towarów. Wiele firm bazuje na logistyce, pozyskując materiały z innych krajów, gdzie są tańsze, ponadto dostarcza własne produkty w odległe zakątki świata. Ważne jest to, aby przeanalizować cały proces logistyczny z uwzględnieniem opłacalności wyboru danego środka przewozu, jak i regulacji prawnych obowiązujących na terenie państw, przez które towary przechodzą. W wyniku procesu logistycznego może dojść do wielu działań niepożądanych.

Ryzyko logistyczne obejmuje błędy w planowaniu, podejmowanie niewłaściwych decyzji w zakresie wyboru miejsca produkcji, nieskompletowania asortymentu, niedoborów materiałów, wzrostu cen, złej konfiguracji systemu logistycznego. Ryzyko w łańcuchu dostaw zwykle jednak związane jest z niewłaściwym planowaniem i podejmowaniem złych decyzji. Zawsze jest ryzyko, że np. wysłany towar nie dotrze do odbiorcy, towary będą źle przechowywane, przez co stracą swoją właściwość, czy dojdzie do awarii lub błędów w wyniku działania niesprawnych systemów teleinformatycznych wykorzystywanych w logistyce.

Ryzyko finansowe

Ryzyko finansowe praktycznie cały czas towarzyszy firmie, nawet w obszarze innego rodzaju ryzyk. Firma działa po to, aby zarabiać, więc wszystkie inne ryzyka wpływające na nią niosą za sobą skutki finansowe. Ryzyko finansowe oznacza poniesienie przez firmę straty. To mogą być straty czysto finansowe, jak na przykład brak płynności, jak i materialna strata przedmiotów, w które zainwestowano, np. nowe samochody dla firmy. Ryzyko finansowe jest często niezależne od firmy i nie zawsze wynika z błędnych decyzji.

Przykład stanowią zmienne kursy walut, na które przedsiębiorca bezpośrednio nie ma wpływu, a które mogą przynieść duże straty w firmie. To może być sytuacja, w której przedsiębiorstwo skupuje surowce z innych krajów posługujących się walutą o wyższym kursie. Przedsiębiorca może się przyczynić do stworzenia zdarzeń niepożądanych w wyniku braku planowania finansowego, także wtedy, gdy nie ma informacji niezbędnych do szacowania ryzyka finansowego pewnych przedsięwzięć, nie korzysta z porad ekspertów. Firma może ponieść straty finansowe w związku ze złą polityką inwestycyjną, brakiem rezerw finansowych, ponosząc zbyt wysokie koszty transakcyjne, czy w wyniku oszustwa finansowego.

Ryzyko inwestycyjne

Wiele z omawianych rodzajów ryzyk bezpośrednio na siebie oddziałuje i się przeplata. Ryzyko inwestycyjne również stanowi rodzaj ryzyka finansowego, jednak związane jest z podejmowaniem inwestycji. Ryzyko inwestycyjne przykładowo ponosi firma, która nawiąże współpracę z kontrahentami, inwestuje we współpracę pieniądze, a kontrahenci nie wywiązują się z warunków umowy.

Ryzyko operacyjne

Ryzyko operacyjne obejmuje zdarzenia niepożądane związane z podejmowaniem złych decyzji w zarządzaniu firmą. Może zrodzić się już na gruncie funkcjonowania działalności i wynikać z niewłaściwej struktury firmy. Brak hierarchii, utrudniony przepływ informacji mogą spowodować negatywne skutki dla firmy. Będzie ona działa w sposób niezorganizowany, co utrudnia osiąganie zysków. Ryzyko może stanowić także brak wykwalifikowanych pracowników. Źródło tego ryzyka może pochodzić z sytuacji, jaka ma miejsce na rynku pracy i niedoborów pracowników, lecz także ze względu na niekorzystne warunki pracy i niechęć kandydatów do zatrudnienia w danej firmie.

W firmie istnieje również ryzyko konfliktów, gdy pracownicy zarówno niższego, jak i wyższego rzędu nie potrafią dojść do porozumienia w kwestii jakiegoś projektu, co opóźnia pracę. Ryzyko operacyjne obejmuje także wewnętrzny procedury nieadekwatne to aktualnej sytuacji, branie złej strategii, systemy informatyczne, niesprawne, awaryjne. Ten rodzaj ryzyk dotyczy również klientów, do których firma nie jest w stanie pozyskać.

Ryzyko strategiczne

Ryzyko strategiczne dotyczy podejmowania decyzji w sprawie przyjętej strategii firmy, jej działania w określonych scenariuszach zdarzeń. Brak odpowiedniego planu strategicznego może wpływać na ograniczenie rozwoju firmy, brak osiągania celów przedsiębiorstwa i w konsekwencji straty finansowe.

Jak mierzyć ryzyko?

Aby przeciwdziałać ryzyku, przede wszystkim trzeba je najpierw zmierzyć. Ryzyko należy przeanalizować, uwzględniając informacje na temat finansów, reputację firmy, konkurencyjność. Należy zapoznać się z warunkami ekonomicznymi danego rynku. Warto powołać specjalną komórkę w firmie odpowiedzialną za pomiar ryzyka. Najważniejsze w analizie ryzyka jest zebranie danych, które mogą posłużyć do jego oceny. Warto prowadzić rejestr zdarzeń ryzykownych, analizować prawdopodobieństwo ich wystąpienia. Bardzo ważne jest zatrudnienie osób doświadczonych, które w trakcie swojej kariery zawodowej nauczyły się zarządzać ryzykiem.

Definicja zarządzania ryzykiem

Nie jesteśmy w stanie całkowicie uchronić się przed każdym ryzykiem. Jednak ryzyko można przynajmniej częściowo kontrolować. Zarządzanie ryzykiem należy wdrożyć już od pierwszych chwil wprowadzania działalności. To długotrwały proces, którego skuteczność wzrasta po zebraniu danych i obserwacji pozyskanych w wyniku doświadczenia. Według międzynarodowej normy ISO 31000:2009 oraz polskiej normy PN-ISO 31000:2018-08  zarządzanie z ryzykiem to skoordynowane działania dotyczące kierowania i nadzorowania organizacją w odniesieniu do ryzyka. Jest to proces, który polega na wdrożeniu w odpowiednich procedur, polityki, postępowania i monitorowania zdarzeń niepożądanych.

Jak zarządzać ryzykiem w przedsiębiorstwie?

Istnieją różne metody zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie. Głównym czynnikiem jest jednak zbieranie danych i statystyk związany z ryzykiem. Konieczne jest ciągłe monitorowanie sytuacji na rynku branży oraz kontrolowanie działań zachodzących w firmie. Najpierw ryzyko należy rozpoznać, zidentyfikować je i zdefiniować płynące z niego zagrożenia. Ważne jest ustalenie przyczyn wystąpienia ryzyka i wdrożenie działań, które mogłyby to ryzyko zminimalizować. Przykładowo, jeśli istnieje ryzyko, że pracownicy firmy zaczną się zwalniać, rozwiązaniem minimalizującym takie ryzyko może być wdrożenie premii. W zarządzaniu ryzykiem warto tworzyć różne scenariusze działań w razie wystąpienia zdarzeń niepożądanych. Dzięki temu można zminimalizować skutki ich wystąpienia. Zgodnie z zaleceniami Project Management Institute (PMI) zarządzanie ryzykiem składa się z 6 etapów obejmujących poniższe elementy.

Ryzyka można unikać, czyli nie podejmować działań ryzykownych. Jednak w ten sposób firma może zaprzepaścić wiele szans na rozwój. Innym sposobem jest redukcja ryzyka, czyli jego minimalizowanie. Zarządzanie ryzykiem obejmuje także procedury wewnętrzne dotyczące poszczególnych działów. Przykładowo pracownicy odpowiedzialni za zawieranie umów z kontrahentami mogą działać w oparciu o standardy, jakie narzucają na nich obowiązek weryfikacji kontrahentów przed nawiązaniem współpracy, np. za pośrednictwem Biura Informacji Gospodarczej.

Jak tworzyć plan awaryjny w obliczu ryzyka?

Plan awaryjny jest kluczowym elementem zarządzania ryzykiem, pozwalającym firmie na szybkie reagowanie w sytuacjach kryzysowych. Na początek należy zidentyfikować potencjalne zagrożenia, które mogą wpłynąć na działalność przedsiębiorstwa, takie jak awarie systemów, straty finansowe czy problemy logistyczne.

Następnie warto określić priorytety działań, czyli które procesy biznesowe wymagają natychmiastowej reakcji w przypadku zakłóceń. Kolejnym krokiem jest przygotowanie zestawu procedur i zasobów, takich jak alternatywne dostawy lub zapasowe systemy IT, które mogą być użyte w razie potrzeby. Regularne testowanie i aktualizacja planu awaryjnego są niezbędne, aby zapewnić jego skuteczność w dynamicznie zmieniającym się środowisku biznesowym.

Znaczenie szkoleń dla pracowników w minimalizowaniu ryzyka

Szkolenia pracowników odgrywają kluczową rolę w ograniczaniu ryzyka operacyjnego i strategicznego w firmie. Po pierwsze, edukacja personelu w zakresie identyfikacji ryzyk i procedur bezpieczeństwa pozwala na szybsze wykrywanie potencjalnych zagrożeń. Po drugie, szkolenia z zakresu nowych technologii i narzędzi pomagają uniknąć błędów wynikających z niewłaściwego ich używania. Warto również organizować warsztaty dotyczące komunikacji i współpracy zespołowej, co zmniejsza ryzyko konfliktów wewnętrznych.

Pracownicy powinni być regularnie informowani o zmianach w przepisach prawnych i regulacjach branżowych, aby uniknąć problemów związanych z niezgodnością działań firmy z obowiązującymi normami. Inwestowanie w rozwój kompetencji zespołu to nie tylko sposób na minimalizowanie ryzyka, ale także na zwiększenie efektywności i konkurencyjności przedsiębiorstwa.

Co warto zapamiętać o ryzyku?

• Jakie są najczęstsze źródła ryzyka w przedsiębiorstwie?
  Źródła ryzyka to czynniki mikro- i makroekonomiczne, m.in. działania pracowników oraz zmiany rynkowe.

• Czy ryzyka w firmie można całkowicie wyeliminować?
  Nie, ale możliwe jest ich skuteczne ograniczanie poprzez analizę, wdrażanie procedur i szkolenia.

• Jakie ryzyko występuje najczęściej w polskich firmach?
  Najczęstsze to ryzyko finansowe, operacyjne oraz związane z procesami logistycznymi.

• Dlaczego warto tworzyć plan awaryjny?
  Plan awaryjny pozwala na szybką reakcję firmy w sytuacjach kryzysowych, minimalizuje straty i nieprzewidziane koszty.

• Jak pracownicy mogą wpływać na zmniejszenie ryzyka?
  Systematyczne szkolenia oraz informowanie o zagrożeniach zwiększają bezpieczeństwo operacyjne firmy.