Urlopy przysługujące pracownikowi mają różny charakter. Tym podstawowym, który przysługuje wszystkim jest urlop wypoczynkowy. Jednak mamy też urlopy związane z konkretnymi okolicznościami. Dowiedz się, jakie urlopy Ci przysługują i kiedy.
Spis treści
Prawo pracownika do urlopu
Pracownik zatrudniony na umowie o pracę zyskuje szereg praw, których nie mają osoby na umowach cywilnoprawnych. Nie bez powodu nazywane są umowami śmieciowymi. Umowa o pracę działa na podstawie Kodeksu pracy i daje prawo m.in. do różnego rodzaju urlopów. Gwarantuje poczucie stabilizacji i odpoczynku od pracy.
Pracownik może korzystać z różnych form dni wolnych, które przysługują mu w zależności od sytuacji życiowej lub zawodowej. Przepisy prawa pracy przewidują kilka rodzajów urlopów oraz innych uprawnień związanych z nieobecnością w pracy. Dzięki temu pracownik ma możliwość pogodzenia obowiązków zawodowych z życiem prywatnym i ważnymi wydarzeniami w swoim życiu.
Rodzaje urlopów pracowniczych
W życiu zdarzają się różne sytuacje. Dlatego polskie prawo pracy przewiduje oddzielne urlopy dla różnych okoliczności. Część z nich ma zapewnić pracownikowi czas na odpoczynek i regenerację sił, inne są związane z ważnymi wydarzeniami rodzinnymi i opieką nad dzieckiem.
Istnieją również formy wolnego przeznaczone na nagłe sytuacje życiowe, problemy zdrowotne czy podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Dzięki temu pracownik może korzystać z uprawnień dostosowanych do swojej sytuacji oraz zachować równowagę między życiem zawodowym a prywatnym.
Urlop wypoczynkowy
Kodeks pracy gwarantuje pracownikom prawo do odpoczynku. Jednym z podstawowych uprawnień osoby zatrudnionej na umowie o pracę jest urlop wypoczynkowy. Służy on regeneracji sił i pozwala pracownikowi na czasowe oderwanie się od obowiązków zawodowych bez utraty wynagrodzenia. Prawo do urlopu przysługuje każdemu pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę i nie można się go zrzec. Wymiar urlopu wypoczynkowego zależy przede wszystkim od stażu pracy. Do okresu zatrudnienia wliczają się również lata nauki, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach. Im dłuższy staż pracy posiada pracownik, tym większy jest jego wymiar urlopu wypoczynkowego.
Wymiar urlopu wypoczynkowego wynosi:
- 20 dni – jeśli staż pracy pracownika jest krótszy niż 10 lat,
- 26 dni – jeśli staż pracy wynosi co najmniej 10 lat.
Prawo do urlopu wypoczynkowego oraz zasady jego udzielania regulują przepisy Kodeksu pracy, przede wszystkim art. 152-173 KP. Określają one m.in. sposób naliczania urlopu, zasady jego wykorzystania oraz obowiązki pracodawcy wobec pracownika.
Dodatkowy urlop dla pracownika z niepełnosprawnością
Niektórzy pracownicy mogą korzystać z dodatkowych uprawnień związanych ze swoim stanem zdrowia. Osobie posiadającej orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy, niezależnie od podstawowego wymiaru urlopu. Prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego przysługuje w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Przysługuje on po przepracowaniu co najmniej roku od uzyskania orzeczenia.
Szczególne uprawnienia urlopowe pracownika młodocianego
Pracownik młodociany ma szczególne uprawnienia urlopowe wynikające z jego wieku oraz obowiązku nauki. Po przepracowaniu 6 miesięcy nabywa prawo do urlopu w wymiarze 12 dni roboczych, a po roku pracy jego wymiar zwiększa się do 26 dni roboczych, jednak w roku kalendarzowym, w którym kończy 18 lat, przysługuje mu 20 dni urlopu.
Urlop na żądanie
Urlop wypoczynkowy zwykle udzielany jest na podstawie planu. Plan urlopów ustala pracodawca w porozumieniu z pracownikami. Co jednak, gdy nie jesteśmy w stanie przewidzieć, kiedy potrzebujemy wolnego? Tu z pomocą przychodzi urlop na żądanie. Jest on częścią urlopu wypoczynkowego i przysługuje pracownikowi w ramach jego rocznego wymiaru urlopu. Pracownik może z niego skorzystać wtedy, gdy nie jest w stanie przewidzieć nieobecności i musi nagle zrezygnować z pracy. W ciągu roku przysługują maksymalnie 4 dni urlopu na żądanie.
Urlop okolicznościowy
Takie wydarzenia jak ślub, pogrzeb, czy narodziny dziecka odmieniają nasze życie. Nie zdarzają się często, zatem pracownik ma prawo do dodatkowego zwolnienia od pracy, aby móc w nich uczestniczyć i załatwić związane z nimi sprawy formalne. Taki urlop to tzw. urlop okolicznościowy, który przysługuje w określonych sytuacjach rodzinnych. Jego wymiar zależy od rodzaju zdarzenia i stopnia pokrewieństwa. Zwykle jest to od 1 do 2 dni urlopu.
Urlop bezpłatny
Urlop bezpłatny to przerwa w wykonywaniu pracy udzielana na wniosek pracownika, gdy chce on czasowo zawiesić swoje obowiązki zawodowe. Pracodawca może, ale nie musi udzielić pracownikowi urlopu bezpłatnego, ponieważ decyzja zależy od jego zgody. W czasie takiego urlopu pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia, a także traci część uprawnień pracowniczych, w tym co do zasady ochronę ubezpieczeniową. Instytucja ta służy często utrzymaniu pracownika w zakładzie pracy, np. gdy planuje on powrót po dłuższej przerwie.
Urlopy związane z rodzicielstwem
Narodziny dziecka nie oznaczają konieczności rezygnacji z pracy. Kodeks pracy sprawia, że da się to połączyć. Rodzice zatrudnieni na etacie mogą korzystać z kilku różnych urlopów związanych z opieką nad dzieckiem, a część z nich jest płatna i chroni przed zwolnieniem z pracy. System obejmuje zarówno urlopy po porodzie, jak i rozwiązania dla ojców, rodziców adopcyjnych oraz osób potrzebujących czasu na dalszą opiekę nad dzieckiem.
Urlop macierzyński
To urlop przysługujący po urodzeniu dziecka, który przy narodzinach jednego dziecka trwa 20 tygodni, a przy porodzie mnogim od 31 do 37 tygodni. Matka po porodzie musi wykorzystać co najmniej 14 tygodni, natomiast pozostałą część może przejąć ubezpieczony ojciec dziecka. Za czas urlopu przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku.
Urlop rodzicielski
Z tego urlopu można skorzystać po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Jego wymiar wynosi do 32 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka oraz do 34 tygodni przy porodzie mnogim. Rodzice mogą wykorzystać go razem, naprzemiennie albo podzielić maksymalnie na 4 części, a część urlopu można zostawić na później i wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko skończy 6 lat. Urlop rodzicielski jest płatny.
Urlop ojcowski
To wyłączne i samodzielne uprawnienie ojca, niezależne od tego, czy matka korzysta z innych urlopów związanych z rodzicielstwem. Wynosi do 2 tygodni, można go wykorzystać jednorazowo albo w 2 częściach. Wniosek trzeba złożyć co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu. Urlop ojcowski trzeba wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, a za jego okres przysługuje 100% podstawy wymiaru zasiłku.
Urlop wychowawczy
To bezpłatny urlop dla rodziców, którzy chcą osobiście opiekować się dzieckiem po wykorzystaniu wcześniejszych uprawnień rodzicielskich. Może trwać do 36 miesięcy, da się go podzielić maksymalnie na 5 części i wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko skończy 6 lat. Wniosek o jego udzielenie składa się do pracodawcy co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego
To rozwiązanie dla pracowników, którzy przyjęli dziecko na wychowanie w ramach przysposobienia albo jako rodzina zastępcza. Taki urlop daje uprawnienia podobne do klasycznego urlopu macierzyńskiego. Oznacza to, że także rodzice adopcyjni mogą korzystać z ochrony.
Urlop opiekuńczy
Przysługuje w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym. Urlop przyznaje się w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie bliskiej albo domownikowi wymagającemu opieki z poważnych względów medycznych. Urlop ten jest bezpłatny, więc za czas jego trwania pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Nie jest to urlop wyłącznie na dziecko, ale może realnie wspierać rodziców i opiekunów w nagłych sytuacjach rodzinnych
Zwolnienie na opiekę nad dzieckiem do 14 lat
Pracownik wychowujący przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat ma prawo do 2 dni albo 16 godzin zwolnienia od pracy w ciągu roku kalendarzowego. Ze zwolnienia może korzystać tylko jedno z rodziców albo opiekunów w tym samym czasie, dlatego nie da się podzielić tego samego limitu między oboje pracujących rodziców.
Urlop z powodu działania siły wyższej
Urlop siła wyższa to szczególny rodzaj zwolnienia od pracy, który przysługuje pracownikowi w nagłych, nieprzewidywalnych sytuacjach życiowych. Jest to wolne od pracy z powodu siły siły wyższej, czyli zdarzeń losowych wymagających natychmiastowej obecności pracownika, takich jak wypadek czy nagłe problemy rodzinne. Pracownik ma prawo do 2 dni albo 16 godzin takiego zwolnienia w roku kalendarzowym, a za czas jego trwania przysługuje 50% wynagrodzenia.
Dni wolne na poszukiwanie pracy
Pracownikowi w określonych sytuacjach przysługuje urlop na poszukiwanie pracy, który ma ułatwić znalezienie nowego zatrudnienia jeszcze przed zakończeniem obecnej umowy. Jest on udzielany w okresie wypowiedzenia i zależy od jego długości oraz sposobu ustania stosunku pracy. W tym czasie pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a dni wolne są wykorzystywane na rozmowy kwalifikacyjne czy załatwianie formalności związanych z zatrudnieniem.
Urlop szkoleniowy
Urlop szkoleniowy przysługuje pracownikowi, który podnosi swoje kwalifikacje zawodowe, ale tylko wtedy, gdy odbywa się to za zgodą lub z inicjatywy pracodawcy. Pracodawca nie ma obowiązku udzielania takiego urlopu, jeśli nie wyraził zgody na kształcenie pracownika. W przypadku przygotowania do egzaminu dyplomowego pracownik może otrzymać urlop szkoleniowy w wymiarze przewidzianym w Kodeksie pracy. Jest to uprawnienie mające ułatwić pogodzenie pracy z nauką, ale zależne od decyzji pracodawcy.
Dni wolne za oddanie krwi
Pracownik będący honorowym dawcą krwi ma prawo do 2 dni wolnych. W dniu oddania krwi oraz w dniu następnym przeznaczonym na regenerację organizmu. Jest to wolne od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, które pracodawca ma obowiązek udzielić po przedstawieniu zaświadczenia z punktu krwiodawstwa. Dni te nie obniżają wymiaru urlopu wypoczynkowego ani innych uprawnień pracowniczych.
