Najbliżsi pominięci w testamencie mogą liczyć na zachowek. Przedawnienie zachowku odbiera jednak możliwość dochodzenia swoich roszczeń. Warto zatem pamiętać, w jakim terminie możemy starać się o uzyskanie choć części majątku po śmierci bliskich.
Zachowek to jedno z kluczowych pojęć w polskim prawie spadkowym, mające na celu ochronę interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Jest to forma finansowego zabezpieczenia roszczenia dla osób, które, zgodnie z prawem, miałyby prawo do dziedziczenia, ale zostały pominięte w testamencie lub otrzymały mniejszy udział w spadku. Dzięki instytucji zachowku, osoby te mogą ubiegać się o rekompensatę pieniężną od tych, którzy faktycznie odziedziczyli majątek.
Spis treści
Czym jest zachowek i kto ma do niego prawo?
Komu przysługuje prawo do zachowku? Zachowek przysługuje osobom najbliższym zmarłemu, które normalnie dziedziczyłyby na mocy ustawy, gdyby nie było testamentu. W ramach dziedziczenia ustawowego są to:
- Zstępni spadkodawcy: dzieci, wnuki, prawnuki,
- Małżonek spadkodawcy,
- Rodzice spadkodawcy – ale tylko w sytuacji, gdy zmarły nie miał zstępnych (czyli dzieci, wnuków itp.).
Osoby te mają prawo do części majątku zmarłego, nawet jeśli spadkodawca w dziedziczeniu testamentowym pominął ich lub powołał do spadku osoby spoza najbliższej rodziny. Zgodnie z przepisami, uprawniony do zachowku może domagać się połowy wartości tego, co należałoby mu się w drodze dziedziczenia ustawowego. Jeżeli osoba uprawniona jest małoletnia lub trwale niezdolna do pracy, przysługuje jej 2/3 wartości udziału spadkowego.
Warto również podkreślić, że prawo do zachowku nie przysługuje wszystkim. Wyłączone z możliwości jego dochodzenia są m.in. osoby, które zostały wydziedziczone przez spadkodawcę, uznane za niegodne dziedziczenia, bądź zrzekły się dziedziczenia.
Zachowek jest więc formą ochrony przed całkowitym pominięciem najbliższych członków rodziny w procesie dziedziczenia i stanowi ważny element stabilizacji prawa spadkowego w Polsce.
Termin przedawnienia roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek, podobnie jak inne roszczenia majątkowe, podlega przedawnieniu. Zgodnie z polskim prawem, termin przedawnienia wynosi 5 lat. Sposób jego liczenia zależy od tego, czy spadkodawca sporządził testament, czy nie.
- W przypadku braku testamentu, termin przedawnienia liczy się od momentu otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.
- Jeżeli testament został sporządzony, okres ten biegnie od dnia ogłoszenia testamentu, co może nastąpić w późniejszym terminie, zależnie od tego, kiedy testament zostanie odkryty i formalnie ogłoszony przez sąd lub notariusza.
Jeśli osoba uprawniona do zachowku nie podejmie działań w ciągu pięcioletniego okresu, osoba zobowiązana do zapłaty może podnieść zarzut przedawnienia w sądzie. Podniesienie tego zarzutu skutecznie zablokuje możliwość dochodzenia roszczenia o zapłatę zachowku.
Przerwanie biegu przedawnienia roszczenia
Ważne jest również, że przedawnienie może zostać przerwane. Przerwanie biegu przedawnienia następuje na przykład przez wszczęcie postępowania sądowego, co powoduje, że termin przedawnienia zaczyna biec na nowo.
Przerwanie biegu przedawnienia zachowku jest możliwe poprzez podjęcie określonych czynności prawnych, które zatrzymują upływ 5-letniego terminu, po którym roszczenie przestaje być skutecznie egzekwowane. Zgodnie z przepisami prawa, istnieją trzy główne sposoby na przerwanie biegu przedawnienia:
- Czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym – przykładem takiej czynności może być złożenie pozwu o zapłatę zachowku lub wystąpienie z wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej. Ważne jest, aby te czynności miały na celu ustalenie, zaspokojenie lub zabezpieczenie roszczenia.
- Uznanie roszczenia przez osobę zobowiązaną – bieg przedawnienia można przerwać, jeśli osoba zobowiązana do zapłaty zachowku uzna istnienie swojego obowiązku. Może to być formalne pismo lub nawet nieformalne działanie, które wskazuje, że zobowiązany uznaje swoje zobowiązanie.
- Wszczęcie mediacji – zainicjowanie mediacji między uprawnionym do zachowku a zobowiązanym może również przerwać bieg przedawnienia. Ważne jest, aby mediacja miała na celu znalezienie rozwiązania dotyczącego roszczenia o zachowek.
Przerwanie biegu przedawnienia roszczenia – przykład
Każdy z tych sposobów sprawia, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od nowa. Na przykład, jeśli przedawnienie miałoby nastąpić 1 stycznia 2025 roku, a uprawniony złoży pozew o zachowek 1 grudnia 2024 roku, przerwie to bieg przedawnienia, a nowy 5-letni termin zacznie biec od momentu zakończenia czynności prawnej.
Warto pamiętać, że skuteczne przerwanie biegu przedawnienia musi nastąpić przed upływem terminu, w przeciwnym razie roszczenie o zachowek może zostać przedawnione i nie będzie mogło być egzekwowane.
Jak liczyć termin przedawnienia przy braku testamentu?
W sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, termin przedawnienia roszczenia o zachowek liczy się od momentu otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że uprawniony do zachowku ma 5 lat, aby wystąpić o należny mu zachowek od spadkobierców ustawowych.
Przykładowo, jeśli spadkodawca zmarł 1 stycznia 2020 roku, osoba uprawniona do zachowku powinna zgłosić swoje roszczenie najpóźniej do 1 stycznia 2025 roku. Po upływie tego okresu, spadkobierca może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia, co uniemożliwi uzyskanie zachowku na drodze sądowej.
Warto pamiętać: Wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia, co oznacza, że termin przedawnienia liczy się na nowo od chwili zakończenia sprawy. Jeśli jednak pozew zostanie cofnięty lub oddalony z przyczyn formalnych, przedawnienie biegnie dalej, tak jakby sprawa nie została wszczęta.
Przedawnienie roszczenia o zachowek wobec obdarowanego
Przedawnienie roszczenia o zachowek wobec obdarowanego dotyczy sytuacji, w której spadkobierca nie jest w stanie wypłacić należnego zachowku, a obdarowany otrzymał od spadkodawcy darowiznę za życia, która zmniejszyła wartość spadku.
Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, roszczenie o uzupełnienie zachowku wobec osoby obdarowanej przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Kluczową kwestią jest, że termin przedawnienia roszczenia wobec obdarowanego biegnie od otwarcia spadku, a nie od ogłoszenia testamentu, jak ma to miejsce w przypadku innych roszczeń związanych z zachowkiem.
Obdarowany może być zobowiązany do uzupełnienia zachowku, jeśli:
- Wartość darowizny przekracza wartość udziału spadkowego, który powinien przypaść uprawnionemu do zachowku.
- Spadkobiercy nie mają wystarczających środków, aby spełnić roszczenie o zachowek.
Warto zauważyć, że darowizny dokonane na rzecz osób spoza najbliższego kręgu rodziny spadkodawcy, które miały miejsce na więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, nie są brane pod uwagę przy ustalaniu wysokości zachowku.
Przerwanie biegu przedawnienia może nastąpić na podobnych zasadach, jak w przypadku roszczeń przeciwko spadkobiercom – np. poprzez wystąpienie z pozwem lub wszczęcie mediacji.
Co zrobić, gdy roszczenie o zachowek ulegnie przedawnieniu?
Gdy roszczenie o zachowek ulegnie przedawnieniu, wierzyciel traci możliwość skutecznego dochodzenia go w sądzie. W takiej sytuacji osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może podnieść zarzut przedawnienia, co oznacza, że sąd oddali roszczenie. Niemniej jednak, istnieje kilka ważnych aspektów, o których warto pamiętać:
- Roszczenie nadal istnieje jako zobowiązanie naturalne – choć nie można go egzekwować sądownie, zobowiązany może je spełnić dobrowolnie. Zobowiązanie naturalne oznacza, że osoba uprawniona nadal może próbować uzyskać zachowek drogą ugodową, licząc na dobrą wolę drugiej strony.
- Brak możliwości przymusu egzekucyjnego – po przedawnieniu wierzyciel nie ma już możliwości skierowania sprawy do komornika ani innych instytucji odpowiedzialnych za przymusowe ściąganie należności.
- Działania w ostatniej chwili – jeśli zbliża się termin przedawnienia, warto podjąć działania, które przerywają jego bieg, np. złożenie pozwu w sądzie, wszczęcie mediacji lub próba zawarcia ugody. Każda z tych czynności powoduje, że termin przedawnienia zaczyna biec na nowo.
Podsumowując, po przedawnieniu zachowku wierzyciel może liczyć jedynie na dobrowolność dłużnika, ale istnieją pewne kroki, które mogą przerwać bieg przedawnienia i pozwolą na dochodzenie roszczeń.
Wyjątki od przedawnienia zachowku
W polskim prawie istnieją pewne wyjątki od przedawnienia roszczenia o zachowek, które mogą wpłynąć na to, jak i kiedy możliwe jest dochodzenie tego prawa. Zachowek to roszczenie majątkowe, które co do zasady przedawnia się po upływie 5 lat, jednak w niektórych przypadkach bieg tego terminu może ulec przerwaniu lub zawieszeniu.
Zawieszenie biegu przedawnienia
Jednym z podstawowych wyjątków jest zawieszenie biegu przedawnienia w sytuacjach określonych w Kodeksie cywilnym. Przykładami takich sytuacji są:
- Roszczenia przysługujące dzieciom przeciwko rodzicom, które nie przedawniają się w okresie, gdy rodzice sprawują nad nimi władzę rodzicielską.
- Roszczenia osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych wobec opiekunów – w czasie, gdy trwa opieka lub kuratela.
- Siła wyższa, która uniemożliwia dochodzenie roszczeń (np. klęski żywiołowe czy wojny).
Przerwanie biegu przedawnienia
Istnieje także możliwość przerwania biegu przedawnienia, co sprawia, że termin liczy się od nowa. Do przerwania przedawnienia może dojść poprzez:
- Wniesienie pozwu do sądu przez osobę uprawnioną do zachowku. Jeżeli złożenie pozwu nastąpi przed upływem terminu przedawnienia, sądowe postępowanie spowoduje przerwanie biegu przedawnienia.
- Uznanie długu przez zobowiązanego, co oznacza przyznanie się do istnienia zobowiązania. To może nastąpić np. poprzez podjęcie negocjacji lub mediacji.
- Zawezwanie do próby ugodowej, co także przerywa bieg przedawnienia i przedłuża możliwość dochodzenia roszczeń o zachowek.
Zmiany w przepisach prawa
Wyjątki mogą również wynikać z przepisów przejściowych, jak miało to miejsce w 2011 roku, kiedy to okres przedawnienia zachowku został wydłużony z 3 do 5 lat. Roszczenia, które nie były przedawnione do tego momentu, zyskały dodatkowy czas na dochodzenie swoich praw.
Warto pamiętać, że choć przedawnienie zachowku sprawia, że nie można go dochodzić przymusowo, to dłużnik może z własnej woli zdecydować się na spłatę zobowiązania, nawet po przedawnieniu.
