Dziedziczenie ustawowe – czym jest? Poznaj zasady

Dziedziczenie ustawowe to jeden ze sposobów rozdysponowania majątkiem zmarłego. Jest to forma dziedziczenia wynikająca bezpośrednio z przepisów prawa, zatem ma miejsce „z automatu” po śmierci spadkodawcy, jeśli ten nie wyrazi innej woli jeszcze za życia.

Dziedziczenie ustawowe - rodzina w czasie pogrzebu

W Polsce istnieją dwie drogi do rozdysponowania majątkiem po zmarłym. Pierwsza z nich to dziedziczenie ustawowe, a druga to dziedziczenie testamentowe. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z dziedziczeniem automatycznym, tzn., że gdy spadkodawca umrze, to przepisy prawa ustalają do kogo i w jakich częściach trafi majątek po zmarłym. Natomiast dziedziczenie testamentowe, choć ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, to wciąż jest rzadko stosowaną formą w Polsce. Polega na tym, że spadkodawca przed śmiercią spisuje testament, w którym dokładnie wyznacza według własnej woli kto i co ma po nim przejąć. Ze względu na to, że spisanie testamentu wciąż jest w Polsce rzadką praktyką, w większości przypadków zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Na czym dokładnie ono polega?

Dziedziczenie ustawowe – KC

Zasady dziedziczenia ustawowego zostały omówione w Kodeksie cywilnym w księdze czwartej dotyczącej spadków. Dokładnych informacji w sprawie dziedziczenia ustawowego należy szukać w art. 931 – 940. O czym mówią nam poszczególne artykuły?

  • Art. 931. Spadkobiercy ustawowi powoływani w pierwszej kolejności
  • Art. 932. Spadkobiercy ustawowi powoływani w drugiej kolejności
  • Art. 933. Dziedziczenie rodziców w zbiegu z rodzeństwem
  • Art. 934. Dziedziczenie przez dziadków
  • Art. 934(1). Dziedziczenie przez dzieci małżonka spadkodawcy
  • Art. 935. Dziedziczenie przez gminę lub Skarb Państwa
  • Art. 935(1). Wyłączenie stosowania przepisów o powołaniu do dziedziczenia do małżonka pozostającego w separacji
  • Art. 936. Dziedziczenie przez pełnie przysposobionego
  • Art. 937. Dziedziczenie przez niepełnie przysposobionego
  • Art. 938. Dziadkowie spadkobiercy znajdujący się w niedostatku
  • Art. 939. Korzystanie przez małżonka spadkodawcy z przedmiotów urządzenia domowego
  • Art. 940. Rozwód lub separacja a dziedziczenie

Wyciągnijmy zatem najważniejsze informacje z wyżej wymienionych przepisów.

Kiedy dochodzi do dziedziczenia ustawowego?

Powołanie do spadku występuje na mocy ustawy lub testamentu. Jeśli zmarły nie sporządził przed śmiercią testamentu, to dojdzie do dziedziczenia ustawowego. Dziedziczenie ustawowe ma miejsce także wtedy, gdy:

  • spadkodawca nie powołał spadkobiercy w testamencie,
  • osoby powołane do spadku nie chcą przyjąć spadku,
  • osoby powołane nie mogą zostać spadkobiercami.

Dziedziczenie ustawowe powołuje spadkobierców zarówno do całego spadku, jak i jego części. Ostateczne rozdysponowanie majątku jest jednak uzależnione od przysługujących prawnie części poszczególnym członkom rodziny. Ponadto w przypadku, gdy zmarły jednak spisał testament, ale objął w nim jedynie część majątku, to pozostałą część obejmie także dziedziczenie ustawowe.

Kto jest uprawniony do dziedziczenia ustawowego?

Do dziedziczenia ustawowego powołana jest rodzina zmarłego. Przyznawanie części spadku jest jednak skomplikowane, gdyż wiele zależy od tego, czy ktoś przyjmie spadek i czy żyją wszyscy członkowie, którzy na mocy ustawy zostaliby powołani do spadku. Z przepisów Kodeksu cywilnego możemy wyodrębnić grupy osób upoważnionych do dziedziczenia wynikającego z ustawy.

Dziedziczenie ustawowe – kolejność

  • Małżonek i dzieci spadkodawcy,
  • małżonek i rodzice spadkodawcy,
  • małżonek i rodzeństwo spadkodawcy,
  • dziadkowie spadkodawcy,
  • pasierbowie,
  • gmina,
  • Skarb Państwa.

Jak widać, w pierwszej kolejności dziedziczy najbliższa rodzina, czyli małżonek i dzieci. Jeśli zmarły nie pozostawił po sobie rodziny dziedziczącej w pierwszej linii, następnie kolejno dalsza część rodziny jest powołana do dziedziczenia.

Jak dziedziczy małżonek?

Małżonek dziedziczy całościowo na mocy ustawy wyłącznie, gdy zmarły nie pozostawił po sobie dzieci, wnuków, prawnuków, rodziców, ani rodzeństwa.

Art. 933. [Udział spadkowy małżonka]

§ 1. Udział spadkowy małżonka, który dziedziczy w zbiegu z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa spadkodawcy, wynosi połowę spadku.
§ 2. W braku zstępnych spadkodawcy, jego rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.

W przypadku dziedziczenia ustawowego przez małżonka istotna jest kwestia dzieci. Jeśli zmarły pozostawił po sobie zarówno małżonka, jak i dzieci, wówczas jego małżonek i dzieci otrzymują równe części spadku. Jednak małżonkowi przypada co najmniej 1/4 majątku. Co to oznacza? Że jeśli w podziale majątku uczestniczy więcej niż 4 osoby, to małżonek spadkodawcy otrzymuje 1/4 całego spadku, a reszta zostaje rozdysponowana równo pomiędzy dzieci. Warto pamiętać, że mówiąc o dzieciach, chodzi nie tylko o dzieci z małżeństwa.

  • Jeśli małżonek nie ma dzieci, wówczas majątek może trafić do małżonka i rodziców zmarłego. W takiej sytuacji małżonek otrzymuje połowę spadku, a rodzice po 1/4.
  • Jeśli małżonek nie pozostawił po sobie dzieci ani rodziców lub jedynie jednego rodzica, to do majątku zostaje włączone rodzeństwo zmarłego. W takiej sytuacji część należna zmarłemu rodzicowi przypada w równych częściach rodzeństwie zmarłego. Jeśli natomiast rodzeństwo nie dożyło otwarcia spadku, to jego część otrzymują spadkobiercy rodzeństwa spadkodawcy, np. dziecko brata.

Dziedziczenie ustawowe a rozwód i separacja

Analizując kwestie rozwodowe w dziedziczeniu ustawowym, należy posilić się art. 940 Kodeksu cywilnego. Przepis mówi nam, że małżonek zostaje wyłączony z dziedziczenia ustawowego, jeśli spadkodawca za życia wystąpił o rozwód lub separację z winy drugiego małżonka. Pod warunkiem, że wystąpienie było zasadne. Jeśli sprawa rozwodowa już się toczy, to zostaje umorzona. Spadkobiercy, a konkretnie każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia może wyjść z żądaniem o wyłączenie małżonka ze spadku na mocy orzeczenia sądu. Powództwo można wnieść w ciągu 6 miesięcy od dnia uzyskania informacji o otwarciu spadku, maksymalnie do roku czasu do jego otwarcia. W przypadku separacji małżonek nie dziedziczy ustawowo.

Jak dziedziczą dzieci spadkodawcy?

Jak już wyżej wspomniano, dzieci dziedziczą niezależnie od tego, czy pochodzą z małżeństwa ze zmarłym, czy ze związku nieformalnego. Nieistotna jest również kwestia ich pochodzenia – czy zostały uznane, czy o ojcostwie/macierzyństwie ustalono dopiero sądownie. Dzieci spadkodawcy podchodzą do spadku w pierwszej kolejności w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy. Dzieci w pełni dziedziczą spadek, jeśli małżonek nie bierze udziału w spadku. Spadek jest dzielony „po równo” między potomstwo. W przypadku gdy jedno z dziedziczących dzieci nie dożyje otwarcia spadku, udział spadkowy przypada jego potomstwu (wnukom spadkodawcy).

Dzieci przysposobione w dziedziczeniu ustawowym

Jak dziedziczenie wygląda w przypadku dzieci przysposobionych? Jeśli zostały w pełni przysposobione, to dziedziczą na takich samych zasadach. Natomiast jeśli mowa o niepełnym przysposobieniu, wówczas należy sięgnąć do przepisu art. 937:

Jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, stosuje się przepisy poniższe:

1) przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na równi z jego dziećmi, a zstępni przysposobionego dziedziczą po przysposabiającym na tych samych zasadach co dalsi zstępni spadkodawcy;

2) przysposobiony i jego zstępni nie dziedziczą po krewnych przysposabiającego, a krewni przysposabiającego nie dziedziczą po przysposobionym i jego zstępnych;

3) rodzice przysposobionego nie dziedziczą po przysposobionym, a zamiast nich dziedziczy po przysposobionym przysposabiający; poza tym przysposobienie nie narusza powołania do dziedziczenia wynikającego z pokrewieństwa.

Dziedziczenie ustawowe rodziców i rodzeństwa

Jeśli rodzice zostają włączeni do spadku wraz z małżonkiem, to zarówno matce, jak i ojcu przysługuje 1/4 spadku. Bez udzielenia ojcostwa wobec zmarłego, prawna matka uzyskuje połowę spadku. Rodzicom należy się połowa spadku, jeśli w spadku udziału nie biorą zstępni ani małżonek zmarłego. Jeśli po spadkodawcy pozostał jedynie jeden rodzic i małżonek, wówczas spadek przysługuje obu po połowie. Jeśli rodzic nie dożył otwarcia spadku, wówczas część przypada rodzeństwu spadkodawcy. Między rodzeństwo spadkodawcy rozdysponowany po równo zostaje udział spadkowy przypadający na rodzica.

Dziedziczenie ustawowe dziadków spadkodawcy

Kiedy spadek przypada dziadkom spadkodawcy? Dziadkowie zmarłego zostają włączeni do spadku, jeśli ten nie pozostawił po sobie:

  • zstępnych,
  • małżonka,
  • rodziców,
  • rodzeństwa,
  • zstępnych rodzeństwa.

Otrzymują spadek w częściach równych. Jeśli jedno z dziadków nie dożyło otwarcia spadku, to przysługującą mu część otrzymują jego zstępni – wujostwie i kuzynom spadkodawcy. Zgodnie z Kodeksem cywilnym „podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału spadku między zstępnych spadkodawcy”. A co gdy nie pozostawił po sobie zstępnych? Wówczas jego część przypada pozostałym dziadkom.

Dziedziczenie ustawowe pasierbów spadkodawcy

Jeśli zmarły nie pozostawił po sobie krewnych dziedziczących ani małżonka, to jego pasierbowie dziedziczą ustawowo spadek po równo. Warunkiem dziedziczenia jest brak ich żyjących rodziców. Zatem pasierbowie nie dziedziczą w zbiegu z innymi członkami krewnymi.

Dziedziczenie ustawowe – przykłady

  • Spadkodawca zmarł, pozostawiając po sobie żonę i syna – każde z nich otrzymuje połowę spadku.
  • Rozwiedziony spadkodawca nie doczekał się dzieci. Jednak żyją jego rodzice i to oni dziedziczą jego majątek po 1/2 każdy.
  • Jeśli spadkodawca pozostawia po sobie żonę, ale nie ma dzieci, żyje tylko jeden z jego rodziców i brat, wówczas żona otrzymuje połowę udziału spadku, jeden rodzic 1/4 spadku, a kolejną 1/4 spadku za nieżyjącego rodzica otrzymuje brat spadkodawcy.
  • Spadkodawca pozostawił po sobie tylko małżonka i rodziców. Jego małżonek otrzyma 1/2 spadku, a rodzice po 1/4 każdy.

Zachowek przy dziedziczeniu ustawowym

W kontekście dziedziczenia istotna jest również instytucja zachowku. Termin zwykle występuje w przypadku, gdy spadkodawca zdecydował się spisać testament i pominął w nim dziedziców ustawowych. Wówczas krewni pominięci w testamencie mają prawo dochodzić do części spadku. Jednak zachowek występuje również w dziedziczeniu ustawowym. Odnosi się do majątku rozporządzonego za życia spadkodawcy. Prawo do zachowku mają zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy. Do zachowku na mocy dziedziczenia ustawowego dochodzi wtedy, gdy spadkodawca jeszcze w czasie swojego życia rozporządził majątkiem, np. przepisując nieruchomość na kogoś innego, czy rozdał wartościowe składniki majątku w ramach darowizny, przez co, gdy dojdzie do dziedziczenia ustawowego, te nie wchodzą w skład spadku.

Na koniec warto zaznaczyć, że w razie braku jakichkolwiek osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego spadkodawcy, to gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy ma prawo odziedziczyć jego majątek. W razie braku możliwości wyznaczenia ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy spadek przypada Skarbowi Państwa.

Oceń artykuł
0/5 (0)