Kontrakt to jedna z popularnych form współpracy, na którą decydują się osoby, którym mniej zależy na świadczeniach pracowniczych. Jednak w przeciwieństwie do umowy o pracę nie jest on regulowany przepisami Kodeksu pracy, zatem nie obowiązuje też przyjęty okres wypowiedzenia. Kontrakt można jednak zerwać. Czy to wiąże się z jakimiś karami?
Kontrakt stanowi dokument regulowany Kodeksem cywilnym. Jednak definicji kontraktu nie znajdziemy w tym akcie prawnym. Jest to tzw. umowa nienazwana, w ramach której jedna strona decyduje się świadczyć drugiej pewien zakres usług. Kontrakt cechuje pewna dowolność określania zasad współpracy pod warunkiem, że nie stoją one w sprzeczności właściwością stosunku, ustawy oraz zasadami współżycia społecznego. Wyróżniamy tzw. B2B, czyli kontrakt, w ramach którego osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą zawiera taką umowę z firmą. Natomiast jeśli kontrakt podpisuje osoba, która nie prowadzi działalności, mówimy o kontrakcie menedżerskim.
Spis treści
Zerwanie kontraktu a umowy o pracę
Kontrakt menedżerski i umowa o pracę znacznie się od siebie różnią, choć często zdarza się, że osoba na umowie o pracę lub na kontrakcie wykonuje bardzo zbliżone zadania. Mimo to obie te są regulowane przez inne akty prawne. W umowie o pracę stronami są pracodawca oraz pracownik będący osobą fizyczną. Natomiast w kontrakcie mamy przedsiębiorcę zlecającego, ustanawiającego i zarządcę/managera, który przyjmuje zlecenie.
Umowę o pracę można rozwiązać na mocy:
- porozumienia stron;
- wypowiedzenia;
- oświadczenia jednej ze stron o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia;
- z dniem zakończenia pracy, której umowa dotyczyła;
- lub też wraz z upływem czasu jej obowiązywania.
Natomiast w kontrakcie każda ze stron umowy w dowolnym czasie może rozwiązać kontrakt. Strony mogą także określić w umowie zasady rozwiązania kontraktu. Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, że rozwiązanie kontraktu w dowolnym momencie pociąga ze sobą możliwość dochodzenia roszczeń przez drugą stronę. W kontrakcie możliwe jest zastąpienie wykonawcy inną osobą, a w przypadku umowy o pracę nie jest możliwe zastąpienie pracownika.
Na kontrakcie osoba nie jest podległa pracodawcy, zatem nie musi wykonywać pracy osobiście i pod kierownictwem pracodawcy. Zwykle kontrakt wiąże się z elastyczniejszym podejściem do obowiązków i czasu pracy. W umowie o pracę obowiązują kary porządkowe, a w kontrakcie nie jest to uregulowane odgórnie. Jednak manager wciąż ponosi odpowiedzialność za przedmiot świadczonych usług, musi zachować staranność w toku realizacji. Jest winny za straty i utracone korzyści drugiej strony w razie zerwania kontraktu.
Wypowiedzenie umów nazwanych
Większość umów cywilnoprawnych została szczegółowo uregulowana w Kodeksie cywilnym. Dlatego znamy też dokładne konsekwencje w razie ich zerwania. I tak w przypadku umów nazwanych strony nie mogą skracać terminów wypowiedzenia ustalonych przez ustawodawcę. Umowa o dzieło nie jest objęta terminem wypowiedzenia, lecz strony mogą uzgodnić wspólnie rozwiązanie umowy. Strona może także złożyć oświadczenie woli o odstąpieniu od umowy. Natomiast zerwanie umowy zlecenia nie jest konieczne, gdyż każda strona może wypowiedzieć umowę w dowolnym czasie, lecz mając na uwadze konsekwencje takiego kroku. Kwestię wypowiedzenia umowy zlecenia reguluje art. 746 Kodeksu cywilnego.
Art. 746. [Wypowiedzenie umowy zlecenia]
§ 1. Dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Powinien jednak zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; w razie odpłatnego zlecenia obowiązany jest uiścić przyjmującemu zlecenie część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, powinien także naprawić szkodę.
§ 2. Przyjmujący zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Jednakże gdy zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, przyjmujący zlecenie jest odpowiedzialny za szkodę.
§ 3. Nie można zrzec się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów.
Zatem osoba, która daje zlecenie, w razie wypowiedzenia umowy musi pokryć wydatki, jakie zleceniodawca poniósł na rzecz wykonania zlecenia. Należy mu się także część wynagrodzenia za wykonaną do momentu wypowiedzenia pracę. Natomiast zgodnie z obowiązującymi przepisami osoba, która zlecenie przyjmuje, jest odpowiedzialna za szkodę, jeśli wypowie umowę bez ważnego powodu. Jednocześnie strony mają prawo zawrzeć w umowie informacje na temat okresu wypowiedzenia. Umowa zlecenie objęta jest zasadą swobody umów.
Wypowiedzenie umów nienazwanych (w tym kontraktu)
Kontrakt stanowi umowę nienazwaną, a zatem może nawiązywać jednocześnie do wielu rodzajów umów cywilnoprawnych, jak i stanowić zbiór warunków zaakceptowanych przez obie strony (jeśli jest on zgodny z zasadą swobody umów). Dlatego też strony mogą zawrzeć w takiej umowie, w jaki sposób nastąpi jej rozwiązanie, również wcześniejsze. Strony umowy mogą także uzgodnić między sobą okres wypowiedzenia.
Strony mogą rozwiązać umowę w drodze jednostronnego oświadczenia woli, jeśli wystąpią przypadki, jakie wskazano w umowie. Strony mogą także dojść do wspólnego porozumienia w tej sprawie.
Czy za zerwanie kontraktu coś grozi?
Stronie, które zerwie kontrakt grożą sankcje cywilnoprawne w zakresie zapłaty odsetek lub odszkodowania.
Jeśli jedna ze stron nie zamierza się wywiązywać ze swojej części umowy, mamy do czynienia ze zwłoką w wykonywaniu zobowiązania z umowy wzajemnej.
Art. 491. Kodeksu cywilnego określa skutki zwłoki
§ 1. Jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy. Może również bądź bez wyznaczenia terminu dodatkowego, bądź też po jego bezskutecznym upływie żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki.
Odstąpienie od umowy
Czasem w kontraktach można się spotkać także z przepisem, który umożliwia zerwanie umowy bez żadnych konsekwencji w wyznaczonym czasie. Jest to art. 395, który mówi, że można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia umowy. W przypadku odstąpienia od umowy drugiej stronie należy złożyć specjalne oświadczenie. Wówczas traktuje się taką umowę jako w ogóle niezawartą.
§ 2. W razie wykonania prawa odstąpienia umowa uważana jest za niezawartą. To, co strony już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie.
Jak rozwiązać kontrakt?
Rozwiązanie umowy, wypowiedzenie lub odstąpienie od niej powinno zostać sporządzone na piśmie, choć dopuszczalne są także inne formy. Czasem wystarczy telefon, czy e-mail. Zachowanie formy pisemnej ma charakter dowodowy (łatwiej w przyszłości udowodnić warunki umowy). Należy taką formę zachować, jeśli umowa została także zawarta w formie pisemnej, a nie na przykład w formie ustnej. Natomiast jeśli umowa została zawarta w formie szczególnej na przykład aktu notarialnego, forma ta dotyczy także sposobu rozwiązania umowy.
Art. 77. Kc
§ 1. Uzupełnienie lub zmiana umowy wymaga zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia.
§ 2. Jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od niej albo jej wypowiedzenie wymaga zachowania formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa zastrzega inną formę.
§ 3. Jeżeli umowa została zawarta w innej formie szczególnej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron wymaga zachowania takiej formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia; natomiast odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie powinno być stwierdzone pismem.
Co grozi za zerwanie kontraktu?
Popularnym rozwiązaniem jest zawarcie w umowie tzw. kary umownej, która nałożona zostaje na stronę w razie braku działania określonego w umowie. Przykładowo, jeśli jedną stroną umowy jest programista, a drugą stroną umowy jest jakaś firma, to mogą się umówić np. na termin przygotowania oprogramowania. Wówczas w takiej umowie często można spotkać zapis o karze umownej za każdy dzień zwłoki w jego przekazaniu.
Jeśli w kontrakcie nie ma nic na temat kar umownych, to strony mogą dochodzić swoich roszczeń na podstawie zasad ogólnych, czyli w przypadku wystąpienia szkody. Sprawę można także rozwiązać sądownie, jeśli strony nie są w stanie dojść do porozumienia, a umowa nie przewiduje sposobu na wyjście z zaistniałej sytuacji. Wówczas sąd może decydować o wykonaniu zobowiązania, orzec rozwiązanie umowy, czy rozliczeniu stron.
Odpowiedzialność za zerwanie kontraktu – podsumowanie
Aby poznać dokładnie możliwości zerwania umowy, musimy określić jakiego rodzaju dokument stanowi. Wiele kontraktów ma charakter umowy zlecenia.
Art. 750. [Umowy o świadczenie usług na warunkach zlecenia]
Do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu.
Jeśli tak jest, to będą tutaj miały zastosowanie regulacje art. 746 Kodeksu cywilnego. Kluczowe znaczenie dla zerwania kontraktu mają także okoliczność. Jeśli ktoś po prostu chce się wycofać z umowy bez żadnej ważnej przyczyny, nie może liczyć na taryfę ulgową. Jednak odpowiedzialność jest uzależniona od konkretnego przypadku. Niektóre umowy mają szczególny charakter, który może wpływać na pewne ograniczenia stron w zakresie ich wypowiedzenia. Najlepiej dążyć do porozumienia stron, lecz nie zawsze jest to możliwe. Wówczas takie sprawy długo toczyć się w sądzie.
Elastyczność kontraktu a ryzyko związane z jego rozwiązaniem
Choć kontrakty zapewniają elastyczność w ustalaniu warunków współpracy, wiążą się z pewnym ryzykiem. W przeciwieństwie do umów o pracę, strony kontraktu mogą ustalać własne zasady zakończenia współpracy, co wymaga dużej staranności przy sporządzaniu umowy. Brak precyzyjnych zapisów dotyczących okresu wypowiedzenia lub kar umownych może prowadzić do sporów i trudności w dochodzeniu swoich praw. Dlatego kluczowe jest zabezpieczenie interesów obu stron poprzez dokładne określenie konsekwencji zerwania kontraktu w umowie.
Jak zapobiegać sporom przy zawieraniu kontraktów? Praktyczne wskazówki
Aby uniknąć problemów związanych z rozwiązaniem kontraktu, warto przestrzegać kilku zasad:
- Szczegółowe zapisy – dokładne określenie zakresu obowiązków, terminów, wynagrodzenia i zasad rozliczeń minimalizuje ryzyko nieporozumień.
- Określenie kar umownych – jasne reguły dotyczące opóźnień czy niewykonania obowiązków dają stronom narzędzia do egzekwowania zobowiązań.
- Zabezpieczenie formy pisemnej – dokumentowanie wszelkich zmian i ustaleń ułatwia dochodzenie roszczeń w razie sporu.
- Konsultacja prawna – warto skonsultować umowę z prawnikiem specjalizującym się w prawie cywilnym, aby wyeliminować potencjalne luki. Tego rodzaju działania nie tylko zabezpieczają interesy stron, ale też budują zaufanie i profesjonalizm w relacjach biznesowych.
Najważniejsze zmiany i zalecenia dotyczące kontraktów cywilnoprawnych w 2025 roku
W 2025 roku kontrakty cywilnoprawne, takie jak B2B i kontrakty menedżerskie, podlegają intensywnym kontrolom ze strony organów państwowych, zwłaszcza Państwowej Inspekcji Pracy (PIP), która weryfikuje poprawność kwalifikacji takich umów. Warto pamiętać, że planowane jest zwiększenie wymagań prawnych, które mają ograniczyć nadużycia w stosowaniu kontraktów zamiast umów o pracę. Od 2026 roku można spodziewać się dalszych zmian mających na celu zwiększenie ochrony pracowników.
Przy zawieraniu kontraktu ważne jest, aby umowa precyzowała wszystkie kluczowe elementy: zakres obowiązków, formę i wysokość wynagrodzenia, zdolność do zastępstwa osoby wykonującej usługę, terminy realizacji oraz warunki rozwiązania kontraktu, w tym okresy wypowiedzenia i ewentualne kary umowne. Zachowanie formy pisemnej oraz dokumentowanie wszystkich zmian i wypowiedzeń daje większą pewność prawną i ułatwia rozstrzyganie ewentualnych sporów.
Co istotne, choć w planach rządu było pełne oskładkowanie wszystkich umów zlecenia od 1 stycznia 2025 roku, obecnie ta zmiana została przesunięta i na razie obowiązują dotychczasowe zasady dotyczące składek ZUS od umów zlecenia. Oznacza to, że umowy zlecenia nie są jeszcze w pełni obciążone składkami na ubezpieczenia społeczne.
