Myślenie krytyczne jest we współczesnym świecie niezwykle cenioną umiejętnością. Nie da się nie zauważyć, że fake newsy zalewają zarówno Internet jak i telewizję lub prasę. Czy da się odróżnić, co jest prawdą, a co tylko wymysłem? Pomóc może w tym krytyczne myślenie.
Umiejętności krytycznego myślenia są cenione w życiu prywatnym oraz w życiu zawodowym. Pracodawcy coraz częściej zdają sobie sprawę, że pracownik, który potrafi filtrować informacje przy pomocy myślenia krytycznego, robi mniej błędów w codziennej pracy. Jest także znacznie dokładniejszy od pracownika, który nie posiada tej umiejętności. Znajomość logicznych metod rozumowania to niezbędna kompetencja XXI wieku. Na czym polega myślenie krytyczne? Jakie są techniki uczące myśleć krytycznie?
Spis treści
Co to jest myślenie?
Zacznijmy od tego, czym w ogóle jest myślenie. Mimo że pojęcie to wydaje się niedefiniowalne, to jednak z pomocą przychodzi nam filozofia, która uraczyła nas definicją tego procesu.
Definicja zawarta w słowniku PWN, mówi o tym, że myślenie to:
świadomy proces psychiczny człowieka, prowadzący do pośredniego i uogólnionego poznania oraz zrozumienia otaczającej go rzeczywistości; w węższym znaczeniu m. jest aktywną czynnością umysłową, dzięki której są odzwierciedlane ogólne cechy różnych rzeczy, zdarzeń i zjawisk oraz stosunki między nimi.
Jak wszyscy wiemy, często myślenie wymyka się lekko spod naszej jurysdykcji i odpływa w zupełnie inną stronę. Zapanowanie nad tym jest w większości przypadków niemożliwe, jednak myślenie krytyczne może znacznie pomóc w logicznym rozumowaniu, a zdrowy rozsądek, który jest konsekwencją krytycznego myślenia ułatwia kontrolę nad tym co się dzieje w naszej głowie.
Krytyczne myślenie: definicja
Teraz możemy zabrać się za pojęcie pod tytułem — myślenie krytyczne. Istnieje kilka definicji, jednak każda z nich jasno wskazuje, że krytyczne myślenie to postawa wyrażająca się realistycznym podejściem do świata oraz do problemów, które stawia przed nami życie.
Sam termin wywodzi się od greckiego słowa ” kritikos”, które oznacza w wolnym tłumaczeniu, zdolność wydawania sądów, dostrzegania różnic oraz podejmowania trafnych decyzji.
Krytyczne myślenie, to według Edwarda Glaser’a, amerykańskiego ekonomisty i profesora ekonomii wykładającego na Harvardzie to:
- postawa wyrażająca się w gotowości do rozpatrywania w przemyślany sposób problemów i przedmiotów, które wchodzą w zakres doświadczenia,
- znajomość logicznych metod rozumowania i dociekania,
- pewna wprawa w stosowaniu tych metod.
Uważa on, że aby wytrwać w myśleniu krytycznym musimy nieustannie nad sobą pracować.
Możemy też spojrzeć na umiejętności krytycznego myślenia z perspektywy uczniów. Tak naprawdę już w szkole powinniśmy uczyć się, że wyciąganie wniosków z różnych punktów widzenia, w świetle dowodów i gromadzenia informacji to jedyna droga do próby zbliżenia się do prawdy. Zagadnieniem tym zajmuje się Stella Cottrell, która jest autorka wielu książek z dziedziny nauki oraz rynku pracy. Jedną z jej wielu książek jest ta wydana w 2005 roku nosząca tytuł „Umiejętności krytycznego myślenia”. Możemy znaleźć w niej wiele wskazówek dotyczących wprowadzenia zasad myślenia krytycznego w codziennym życiu, jednak w głównej mierze książka dedykowana jest środowiskom studenckim. Według Stelli Cottrell krytyczne myślenie jest złożonym procesem rozważania problemu, w który zaangażowany jest wachlarz umiejętności i postaw.
Na stronie amerykańskiej Fundacji Krytycznego Myślenia możemy znaleźć wykaz takich postaw. Zaliczamy do nich m.in.:
- rozpoznawanie stanowisk, argumentów i wniosków prezentowanych przez innych ludzi,
- ewaluacja dowodów na rzecz alternatywnych punktów widzenia,
- uczciwa ocena przeciwstawnych argumentów i dowodów,
- umiejętność czytania pomiędzy wierszami i identyfikacji fałszywych lub krzywdzących założeń,
- rozpoznawanie technik mających sprawić, że dane stanowisko będzie w odbiorze bardziej przekonujące niż inne (np. pewnych narzędzi perswazji),
- rozważanie spraw w ustrukturyzowany sposób, wnikliwie i z wykorzystaniem logiki,
- wyciąganie wniosków na temat stopnia uzasadnienia argumentu na podstawie silnych dowodów i sensownych założeń,
- prezentacja własnego punktu widzenia w sposób ustrukturyzowany, jasny, przemyślany – taki, który łatwiej przekona innych.
Jak nauczyć się krytycznego myślenia?
Jak nauczyć się krytycznego myślenia? Czy w ogóle można nauczyć się innego sposobu postrzegania świata? Znasz takie powiedzienie – jak się chce, to wszystko można? Oczywiście, dla niektórych wprowadzenia do codziennej rutyny ćwiczeń opierających się na samokontroli i analizowaniu własnych kompetencji myślowych będzie niczym bułka z masłem. Jednak dla innych może okazać się syzyfową pracą. Warto jednak próbować i wykonywać ćwiczenia regularnie. W pewnym momencie przestaną one być osobnym procesem i staną się niezauważalną codziennością.
Krytyczne myślenie jest aktywną interpretacją i ewaluacją tego, co obserwujemy i czego doświadczamy. Jest także uważnym rozważaniem jakiegoś przekonania lub innej przypuszczalnej formy wiedzy. Żeby nauczyć się takiego podejścia należy przede wszystkim wykształcić w sobie umiejętności dotyczące spojrzenia na problem lub zagadnienie z różnych perspektyw. Następnie warto zgromadzić jak największą ilość informacji mogących pomóc nam w rozumowaniu i rozwianiu wątpliwości. W tym kontekście kluczowe są pytania krytyczne, które zawężają nam racjonalny ogląd na daną sytuację.
Myślenia krytycznego warto zacząć uczyć się na gruncie zawodowym i po czasie zacząć przenosić je na pole prywatne. Problemy czekające na nas w pracy są nacechowane mniejszymi ładunkami emocjonalnymi, dzięki czemu, teoretycznie, na początku powinno być łatwiej zachować trzeźwość osądu.
Co to są pytania krytyczne?
Pytania krytyczne pomagają nam usystematyzować spojrzenie na jakiś problem. Stosowanie tego rodzaju pytań ma ogromny wypływ na zdolności racjonalnego myślenia. Warto więc stosować pytania krytyczne w celu poczynienia dalszych konkluzji.
Najprościej rzecz ujmując pytania krytyczne, są to pytania, które uściślają i zawężają problem. Są tak naprawdę podstawą myślenia krytycznego.
Pytania krytyczne:
- Jaka jest teza? – Musimy dokładnie nazwać problem, którym chcemy się zająć. Tezę najlepiej wychwycić od nadawcy komunikatu, który chcemy objąć krytycznym myśleniem.
- Jakie przesłanki przemawiają za tezą? – To czas, żeby przedstawić argumenty, które w jakiś sposób przemawiają za postawioną wcześniej tezą i wyjaśnią, dlaczego postanowiliśmy właśnie tak ją sformułować. Warto wziąć pod uwagę badania naukowe lub opinie ekspertów.
- Czy jakieś słowa są wieloznaczne? – Należy usunąć wszystkie niejasności i nieścisłości z własnych przemyśleń. Cechą myślenia krytycznego jest klarowność, dlatego trzeba zadbać, aby wszystkie pytania i odpowiedzi były pozbawione jakiejkolwiek wątpliwości językowej.
- Jakie są założenia dotyczące wartości? – Założenia dotyczące wartości odgrywają niezwykle istotną rolę w wysnuwaniu ostatecznych wniosków. Dzięki wartościom myślenie krytyczne staje się bardziej „ludzkie”. Czy problem lub wybór, którego musimy dokonać, jest związany z wartościami ogólnymi? Czy lepiej być lojalnym, czy uczciwym? Te założenia mają związek z tym jaki świat powinien być.
- Jakie są założenia opisowe? – Najprościej rzecz ujmując, są to założenia na temat tego, jaki świat jest. Każdy z nas ma własny pogląd na społeczeństwo i na podstawie tego możemy próbować stwierdzić czy poczynione przez nas kroki okażą się skuteczne.
- Czy rozumowanie zawiera jakiś błąd? – W tym miejscu pora się zastanowić, czy komunikat, który analizujemy, może być podyktowany antypatią lub sympatią do jakieś osoby, zagadnienia lub poglądu. Myślenie krytyczne wymaga odcięcia wszystkich argumentów ad hominem, czyli „przeciw człowiekowi”.
- Jak uzasadniamy przekonania o świecie? – Argumenty powinniśmy dopierać pod względem tych najbardziej wiarygodnych. Oznacza to, że pod uwagę możemy brać badania naukowe, zdanie autorytetów, świadectwa innych osób a ostatecznie możemy powołać się na własne doświadczenia lub intuicję.
Powyższe pytania zostały sformułowane i dokładnie opisane na stronie criticalthinking.pl.
Jaki jest cel pytań krytycznych?
Pytania krytyczne mają jeden cel — doprowadzić nas do miejsca, w którym będziemy mogli z pełną świadomością stwierdzić, czy uzyskana przez nas informacja jest prawdą lub jest prawdopodobna. Celem myślenia krytycznego jest dojście do sedna sprawy, skupienie się tylko na tych komunikatach, które niosą ze sobą ładunek prawdziwości. Obecnie pod wątpliwość powinniśmy poddawać większość informacji, które pojawiają się w Internecie lub telewizji.
Stawienie pytań to trzon myślenia krytycznego. Ogromną rolę odgrywa także samoświadomość. Połączenie tych dwóch rzeczy, umożliwi nam krytyczne podejście do świata, za którym idzie świadome, refleksyjne życie bez uprzedzeń. Stawiając pytania krytyczne, możesz ułatwić sobie dojście do wniosków, dotyczących prawdy lub fałszu usłyszanego komunikatu.
Myślenie krytyczne jako kompetencja XXI wieku
Myślenie krytyczne od jakiegoś czasu uznawane jest za jedną z podstawowych kompetencji potrzebnych do podjęcia pracy. XXI wiek przyzwyczaił nas do fake newsów, jednak nadal nie potrafimy odróżnić ich od prawdziwych informacji. Nawet jeśli uznajemy, że jesteśmy wyczuleni na zalew fake newsów, to często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że powielamy poglądy dotyczące danych sytuacji tworzone przez naszych znajomych bądź rodzinę.
Podstawą myślenia krytycznego jest racjonalne podejście do świata, które pomaga zachować trzeźwy umysł w sytuacjach gdy cały świat jest za lub przeciw. Obracanie się w takim świecie jest trudne nie tylko w życiu prywatnym, ale także w zawodowym. Dlatego myślenie krytyczne stało się znaczącym wymaganiem stawianym przez pracodawców. Umiejętna analiza danych, podejście do problemu z wielu perspektyw lub podejmowanie decyzji w oparciu o stan faktyczny danej sytuacji to podstawa w wielu zawodach. Jest to także pożądana umiejętność na stanowiskach kierowniczych. Dobry manager musi umieć myśleć krytycznie. Jak samo jak dobry lekarz, policjant lub inżynier.
Myślenie krytyczne minimalizuje ryzyko popełnienia błędu, dlatego pracodawcy często poszukują pracowników, którzy władają tą kompetencją miękką. Przydaje się szczególnie na stanowiskach odpowiedzialnych, takich jak zawody zaufania społecznego oraz na stanowiskach kierowniczych. Wszędzie tam gdzie konieczne jest podejmowanie racjonalnych decyzji tam przyda się myślenie krytyczne.
Myślenie krytyczne w pracy
Jako kompetencja, myślenie krytyczne jest niezbędne w wielu zawodach. Zadawanie pytań krytycznych jest nierozerwalne związane z pracą w służbie zdrowia, gdzie konsekwencje złych decyzji są opłakana. Ważne, aby każdy problem medyczny rozwiązywany był w oparciu o zasady racjonalnego myślenia oraz był pozbawiony osobistych uprzedzeń lekarzy, ratowników i pielęgniarek.
Dochodzenie do dalszych wniosków niż tylko takich jak przedstawia to telewizja lub Internet jest konieczne również w zawodzie dziennikarza. Przynajmniej powinno być. Zawód ten polega na schowaniu własnych przekonań do kieszedni w myśl obiektywnej wiadomości, która zostanie przekazana dalej w świat.
Stosowanie założeń myślenia krytycznego jest także niezbędne w zawodach managerskich. Dobry team leader musi wiedzieć, że podejmowane przez niego decyzje są właściwe. Kierowanie dużą grupą ludzi nie jest proste, szczególnie gdy przyjdzie moment rozwiązania konfliktów w zespole. Często taki konflikt rzutuje na wydajność zespołu, a w wielu sytuacjach doprowadza do odejścia części pracowników. W takim wypadku sprawdzi się tylko manager, który potrafi „na chłodno” podejść do prawy.
Dlaczego warto myśleć krytycznie w pracy?
Krytyczne podejście do zagadnień i problemów, które pojawiają się w pracy może zaoszczędzić nasz czas, energię a czasami nawet pieniądze firmy. Co więcej, myślenie krytyczne to umiejętność, która w znacznym stopniu ułatwia także codzienny dzień pracy. Dzięki racjonalnemu oglądowi na świat, możemy z łatwością podejść do problemów mniejszych, natomiast te większe, nie zabiorą nam już tyle czasu co kiedyś.
Umiejętności związane z myśleniem krytycznym warto wpisać sobie do CV oraz podkreślić je w liście motywacyjnym. Oczywiście tylko wtedy, gdy krytyczne podejście jest Twoją rzeczywistą cechą. Czasami myślenie krytyczne może ukryć się po innymi cechami, takimi jak:
- umiejętność analitycznego myślenia
- pragmatyzm
- zdolność do podejmowania decyzji w sytuacjach stresowych
- umiejętność pracy pod presją czasu
- otwartość
Jak nauczyć się myśleć krytycznie?
Jeśli czujesz, że umiejętność ta nie jest Twoją mocną stroną, warto nad tym popracować. Myślenie krytyczne jest jedną z tych cech, które możemy w sobie wyrobić za pomocą ćwiczeń umysłowych. Oczywiście jednemu pójdzie łatwiej, drugiemu pójdzie trudnej. Jednak warto mieć na względzie, że myślenie krytyczne może znacznie podnieść jakość życia, zarówno tego zawodowego jak i prywatnego.
Naukę myślenia krytycznego warto zacząć od stawiania sobie pytań krytycznych. Pomogą Ci one naprowadzić mylśli na właściwy tor i pomogą się zdystansować od rozważanej kwestii.
Dodatkowo, ważnym elementem myślenia krytycznego jest… otwartość na świat. Oczytanie i osłuchanie z najnowszymi danymi dotyczącymi Twojej branży pomogą Ci wyrobić sobie zdanie na temat tego co aktualnie dzieje się na rynku. Przeanalizowanie tych informacji i wykorzystanie ich w firmie, może przynieść wiele korzyści.
Myślenie krytyczne związane jest także z uświadomieniem sobie własnych słabości i uprzedzeń. Tak naprawdę dopiero wtedy możemy podjąć „czyste” decyzje jeśli odrzucimy ograniczające nas czynniki naszych własnych opinii. Tak naprawdę, ten krok w szlifowaniu swojego myślenia krytycznego, jest jednym z najważniejszych jakie możemy podjąć, aby doskonalić tę umiejętność.
Kluczowe cechy myślenia krytycznego i ich zastosowanie
Myślenie krytyczne to umiejętność analitycznego podejścia do problemów i podejmowania decyzji na podstawie faktów, a nie emocji czy uprzedzeń. Kluczowymi cechami tej zdolności są obiektywizm, zdolność do zadawania właściwych pytań oraz umiejętność oceny wiarygodności źródeł informacji.
W biznesie myślenie krytyczne pomaga unikać pochopnych decyzji i poprawia jakość podejmowanych działań. W codziennej pracy pozwala lepiej rozumieć skomplikowane procesy i identyfikować potencjalne ryzyka, co jest niezwykle ważne w dynamicznie zmieniającym się środowisku zawodowym.
W jaki sposób myślenie krytyczne wspiera rozwój zawodowy?
Osoby, które opanowały umiejętność myślenia krytycznego, często szybciej rozwijają swoje kariery. Zdolność do analizy sytuacji, identyfikacji kluczowych problemów i proponowania efektywnych rozwiązań to cechy, które są cenione przez pracodawców w wielu branżach.
Rozwój tej umiejętności pomaga także w budowaniu relacji z innymi członkami zespołu, ponieważ sprzyja otwartości na różne punkty widzenia. W dłuższej perspektywie myślenie krytyczne pozwala osiągać lepsze wyniki w pracy, co przekłada się na awanse i większe możliwości rozwoju zawodowego.
