Po niemal dwóch latach funkcjonowania fundacji rodzinnych w polskim porządku prawnym, można śmiało powiedzieć, że cieszą się niesłabnącą popularnością. Już ponad dwa tysiące fundacji zostało wpisanych do rejestru prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Oznacza to, że fundacja jako narzędzie do zachowania międzypokoleniowej sukcesji spełnia swoją rolę i znalazło zwolenników – ale czy w podobnie optymistycznym tonie o działalności fundacji wypowiadają się organy podatkowe? 

Plusy i minusy działalności fundacji rodzinnych w praktyce

Zasadniczą rolą fundacji rodzinnych jest gromadzenie i pomnażanie rodzinnego majątku. W tym celu fundator dokonuje zawiązania fundacji oraz wnosi do niej majątek. Owy majątek przeznaczany jest na realizację celów statutowych fundacji, w tym na pokrywanie świadczeń dokonywanych na rzecz jej  beneficjentów i kosztów prowadzenia fundacji, ale także może być pomnażany w drodze prowadzonej działalności gospodarczej. Z uwagi na powyższe, fundacje rodzinne stały się skutecznym narzędziem ochrony aktywów zgromadzonych w ramach majątków rodzinnych i zabezpieczenia sukcesji.

Powstawaniu pierwszych fundacji rodzinnych towarzyszyło z jednej strony niecierpliwe wyczekiwanie narzędzia, które pozwoli zarządzać rodzinnymi firmami, z drugiej strony nieufność w jaki sposób „suche” przepisy będą funkcjonować w praktyce. I jak zawsze okazało się, że ustawodawca na etapie konstruowania prawa nie jest w stanie przewidzieć wszystkich problemów, z jakimi przyjdzie zmierzyć się stosującym przepisy. Tym samym, praktyczne podejście zaczęło wykuwać się w drodze interpretacji podatkowych. Także Ministerstwo Finansów, obserwując działalność fundacji oraz zgłaszane schematy podatkowe, zaczęło zauważać próby agresywnych form optymalizacji i unikania płacenia podatków. Wydaje się wręcz pewne, że po dwóch latach od wprowadzenia przepisów dotyczących fundacji, prawodawca zdecyduje się na reorganizację rozwiązań i zradykalizowanie ustawy w pewnym jej zakresie. 

Wątpliwości Ministerstwa Finansów wobec optymalizacji podatkowych

Fundacje rodzinne, na gruncie art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT, są zwolnione z konieczności uiszczania podatku CIT od dochodów podchodzących z działalności dozwolonej, tj. wskazanej w katalogu z art. 5 Ustawy o fundacji rodzinnej.

Wśród dziedzin w ramach których potencjalnie może dochodzić do nadużyć, Krajowa Izba Skarbowa wskazała m.in. na prowadzenie przez fundacje działalności gospodarczej polegającej na udzielaniu pożyczek. Zgodnie bowiem z art. 5 ww. Ustawy, fundacja może wykonywać działalność gospodarczą tylko w zakresie tam wskazanym, m.in. zbywania mienia, przystępowania do spółek handlowych, gospodarki leśnej czy udzielania pożyczek. I właśnie w zakresie tego ostatniego zagadnienia pojawiło się wiele zapytań kierowanych do organów podatkowych. Przepis stanowi bowiem wprost, iż dozwolona forma udzielania pożyczek ogranicza się do udzielania ich:

• spółkom kapitałowym, w których fundacja rodzinna posiada udziały albo akcje,
• spółkom osobowym, w których fundacja rodzinna uczestniczy jako wspólnik,
• beneficjentom.

A zatem wszelka działalność polegająca na udzielaniu pożyczek podmiotom wykraczającym poza powyższy katalog, będzie interpretowana ściśle jako działalność „zabroniona”.

Podobnie sytuacja ma się z obrotem walutami wirtualnymi. Fundacje rodzinne pragnęłyby kwalifikować obrót nimi  jako działalność polegającą na nabywaniu i zbywaniu papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze (art. 5 ust. 1 pkt 4) Ustawy). Zgodnie jednak ze stanowiskiem skarbówki, walut wirtualnych nie można uznać za prawa o podobnym charakterze do papierów wartościowych. Handel nimi nie korzysta zatem – zgodnie z aktualnym orzecznictwem – z preferencyjnej stawki CIT.

Ministerstwo dostrzegając tendencje fundacji do poszerzonej interpretacji normy z art. 5 Ustawy, przymierza się do zaostrzenia sankcji za prowadzenie niedozwolonej działalności. Obecnie bowiem jedyną konsekwencją takich działań jest zwiększenie stawki podatku dochodowego (CIT) do 25%.

Kolejną „bolączką” towarzyszącą Ministerstwu od momentu wejścia w życie Ustawy o fundacji rodzinnej, jest kwestia udziału fundacji rodzinnych w CFC tj. zagranicznych jednostkach kontrolowanych. CFC to zagraniczny podmiot, zlokalizowany najczęściej w kraju o korzystnie skonstruowanym systemie podatkowym, w którym polski rezydent posiada określony poziom kontroli (przez posiadanie udziałów lub głosów). Od wypracowanego w ten sposób dochodu co do zasady konieczne jest uiszczanie podatku w wysokości 19% CIT. A jednak – zgodnie z aktualnie korzystną interpretacją przepisów – fundacje rodzinne będące udziałowcami w spółkach typu CFC unikną płacenia podatku dochodowego. Zwolnienie podmiotowe z CIT dla fundacji rodzinnej obejmuje bowiem także dochód CFC.

Ministerstwo dostrzega również potrzebę „dokręcenia” regulacyjnej śruby, jeśli chodzi o opodatkowanie przychodów uzyskiwanych przez fundacje rodzinne z najmu. Chociaż „najem, dzierżawa lub udostępnianie mienia do korzystania na innej podstawie” znajduje się w katalogu dozwolonych form działalności gospodarczej, obecnie trwają kontrowersje wokół najmu krótkoterminowego prowadzonego przez fundacje rodzinne. Fiskus bowiem dokonuje interpretacji zgodnie z którą, najem krótkoterminowy nie jest najmem w myśl przepisów wynikających z Kodeksu cywilnego i jako taki nie korzysta ze zwolnienia. Tymczasem wiele fundacji rodzinnych czerpie dochody z oferowania lokali w najem krótkoterminowy, jako popularnej formy prowadzenia działalności.

Ostatnią przypadłością, o której warto wspomnieć, jest unikanie płatności podatku należnego od sprzedaży nieruchomości. Fundatorzy będący osobami fizycznymi przenoszą prawo własności nieruchomości na fundację, co pozwala uniknąć im 5 – letniej karencji i wysokiego opodatkowania. Dopiero następczo – przy skorzystaniu ze zwolnienia podatkowego należnego fundacji – dokonywana jest sprzedaż. Ministerstwo czyni już starania, aby ukrócić ten proceder i wprowadzić zmiany w przepisach Ustawy.

Planowane zmiany w 2025 roku w zakresie działalności fundacji rodzinnych

W odpowiedzi na dostrzeżone problemy natury praktycznej, Ministerstwo planuje w najbliższym czasie dokonać kilku znaczących zmian w Ustawie o fundacji.

I tak, w nawiązaniu do wspomnianych powyżej zagadnień, Ministerstwo planuje niebawem rozpocząć prace nad uszczelnieniem systemu podatkowego zbudowanego wokół fundacji rodzinnych. Służyć temu ma rozwiązanie polegające na wprowadzeniu możliwości zbycia składników majątku, wprowadzonego jako majątku fundacji, dopiero po upływie 15 lat. Dotyczyć ma to również nieruchomości będących obecnie kością niezgody pomiędzy fundatorami, a organami skarbowymi. Oznaczałoby to w praktyce, że wymogi te byłyby nie tylko dużo bardziej rygorystyczne niż obecnie, ale także dużo bardziej rygorystyczne aniżeli ma to miejsce w przypadku zbywania nieruchomości przez osoby fizyczne. Wstępnie, Ministerstwo sugeruje, że sprzedaż majątku fundacji przed upływem wymaganego okresu karencji, byłaby obciążona koniecznością zapłaty podatku w wysokości 19%.

Zmiany mają dotknąć także kwestii daniny solidarnościowej. Jest to tak zwany potocznie „podatek dla najbogatszych”, do którego uiszczania zobowiązani są obywatele, których roczny dochód przekracza milion złotych. Obecnie świadczenia, które zostają wypłacane beneficjentom fundacji rodzinnych nie stanowią elementu podstawy, od której obliczany jest wymiar daniny solidarnościowej. Innymi słowy, nie wliczają się do owej kwoty miliona złotych. Okazuje się jednak, iż powoduje to znaczące straty we wpływach do Solidarnościowego Funduszu Wsparcia Osób Niepełnosprawnych. Z tego powodu rozważana jest zmiana w przedmiotowym zakresie.

W odpowiedzi z kolei na nadinterpretacje zapisów z art. 5 Ustawy o fundacji rodzinnej i nagminne dokonywanie zbyt szerokiej wykładni działalności dozwolonych dla fundacji rodzinnych, pojawił się pomysł, aby prowadzenie przez fundację działalności spoza listy skutkowało rozwiązaniem fundacji jako takiej. Wydaje się jednak, iż jest to działanie wysoce radykalne i przedstawiciele środowiska zaproszeni do rozmów na temat planowanych zmian, kategorycznie zaprotestują wobec takiego rozwiązania.

Najświeższe orzecznictwo fiskusa

Oprócz wyżej wspomnianych wątpliwości, każdego dnia do organów skarbowych wpływają setki wniosków o wydanie interpretacji podatkowych. Wśród tych najpopularniejszych znaleźć można zapytania dotyczące m.in. opodatkowania świadczeń wypłacanych beneficjentom. Otóż wypłata takiego świadczenia pod pewnymi warunkami może podlegać konieczności odprowadzenie podatku dochodowego od osób fizycznych. Wpływ będzie miało na to kilka zmiennych, przede wszystkim stopień pokrewieństwa między fundatorami a beneficjentami, a także rodzaj świadczenia, które jest wypłacane. W szczególności zaś kłopotliwe okazuje się to w sytuacji, gdy beneficjent jest zarówno fundatorem fundacji rodzinnej i jednocześnie osobą, którą łączy z innym fundatorem tej fundacji relacja. W tym zakresie organ podatkowy wypowiadał się m. in. w interpretacji z dnia 16 września 2024 roku, sygn. 0114-KDIP3-1.4011.583.2024.1.MS2.

Kolejnym zagadnieniem, które przysparza w praktyce kłopotów interpretacyjnych, jest kwestia rozliczania przez fundację rodzinną zobowiązań wynikających z podatku VAT. W interpretacji indywidualnej z dnia 29 lutego 2024 roku, sygn. 0112-KDIL1-3.4012.603.2023.2.MR, Dyrektor Krajowej Administracji Skarbowej potwierdził między innymi, że wniesienie składników majątkowych na pokrycie majątku fundacji rodzinnej nie będzie przedmiotem opodatkowania podatkiem VAT, jeśli nie będą spełnione przesłanki warunkujące uznania czynności wniesienia za działalność gospodarczą, a wnoszący nie uzyska statusu podatnika podatku od towarów i usług w tym zakresie.

Podsumowanie

Analizując powyższe widać jak na dłoni, że w najbliższym czasie fundacje rodzinne może czekać prawdziwe legislacyjne trzęsienie ziemi. Oznacza to, że zawczasu konieczne będzie skonsultowanie przyjętych rozwiązań prawno – podatkowych z wykwalifikowanymi specjalistami znającymi temat fundacji od podszewki. Prewencyjne zabezpieczenie interesów fundacji i otoczenie jej interesów opieką ekspertów – takich jak prawnicy Kancelarii RPMS – zagwarantuje, że nowelizacja przepisów nie zaskoczy fundatorów ani beneficjentów fundacji w przeddzień wielkich zmian. Szczególnie istotne jest zasięgnięcie porady zwłaszcza w przypadku nowopowstających fundacji, które konstytuując swój statut powinny już przygotować go przez pryzmat czekających na horyzoncie zmian prawa.

Pytania

Czy fundacja rodzinna płaci podatek VAT?

Fundacja rodzinna może zostać zakwalifikowana jako płatnik podatku VAT, jeśli prowadzi działalność gospodarczą objętą obowiązkiem uiszczania podatku VAT.

Czy fundacja rodzinna płaci tzw. „podatek Belki”?

Nie. Fundacja rodzinna jest zwolniona z podatku od zysków kapitałowych.

Artykuł sponsorowany