Etyka zawodowa. Co kryje się pod tym pojęciem? To zbiór zasad etycznych, którymi powinien kierować się pracownik wykonujący tzw. zawód zaufania publicznego, ale nie. Również bankier lub handlowiec powinien kierować się zasadami etycznymi. Jak duże jest znaczenie etyki zawodowej?
Choć główne pojęcia etyki pozostają niezmienne, to jednak zagadnienie etyki zawodowej różni się w zależności od danego zawodu. Jest w szczególności związane zawodami zaufania społecznego. Wszystko sprowadza się do względów moralnych, które pojawiają się podczas pracy zawodowej. Etyka zawodowa zawiera zasady jak postępować w przypadku, gdy stanie przed nami problem natury moralnej. Jednak czym dokładnie jest etyka w miejscu pracy? I jakie są najważniejsze spostrzeżenia dotyczące zasad etyki zawodowej?
Spis treści
Co to jest etyka zawodowa?
Etyka zawodowa, to konkretne obowiązki moralne związane z wykonywaniem czynności w danym zawodzie. Najczęściej brane pod uwagę są profesje zaufania publicznego, takie jak lekarz, policjant, pielęgniarka lub nauczyciel. Jednak kodeksu etycznego powinni przestrzegać także bankierzy oraz handlowcy. Co więcej, można pokusić się o stwierdzenie, że etyka pracy powinna obowiązywać w każdej branży i nie mieć związku z wykonywanym zawodem.
Konstrukcja etyki zawodowej pomaga pracownikom podejmować decyzje w sytuacjach krańcowych, gdy zdarzają się momenty zwątpienia lub zawahania. Etyczne zachowanie to gwarancja podjęcia dobrej decyzji, która jest umotywowana dobrem drugiego człowieka.
Etyka zawodowa ma swoje miejsce w Konstytucji RP i pojawia się w art.17 ust.1:
„W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony.”
Definicja i omówienie
Według definicji precyzującej znaczenie etyki zawodowej zawartej w Encyklopedii PWN to:
„zespół norm wyznaczających określone obowiązki moralne związane z wykonywanym zawodem i społecznymi stosunkami zawodowymi (np. etyka lekarska, prawnicza)”.
Etyka, jak również etyka zawodowa, to pojęcia wywodzące się z deontologii, czyli nauki o powinnościach i obowiązkach. Jest ona przeciwna stwierdzeniu, że „cel uświęca środki” oraz propaguje dojście do sukcesu i spełnienia „dobrą” drogą zbudowaną z moralnie prawidłowych decyzji.
Sama koncepcja etyki, głoszona przez Immanuela Kanta, który określił istnienie pewnych norm moralnych mających zastosowanie zawsze, przez wszystkich i w każdej sytuacji jest obecnie postrzegana jako podwaliny współczesnej etyki zawodowej. Takie spojrzenie określa się mianem imperatywu kategorycznego. Kant definiuje ten imperatyw słowami:
„Postępuj tylko wedle takiej maksymy,
co do której mógłbyś jednocześnie chcieć, aby stała się ona prawem powszechnym.”
Takie spojrzenie na zagadnienie etyki, daje nam możliwość lepszego zrozumienia genezy etyki zawodowej. Przedstawicieli wielu zawodów obowiązuje zbiór norm etyki zawodowej, których poszanowanie pozwala działać w imię interesu publicznego.
Czym jest kodeks etyki zawodowej?
Kodeks etyki zawodowej to zbiór norm etycznych danego zawodu. Do zadań kodeksu etycznego danego zawodu należy sformalizowanie zasad moralności obowiązującej pracowników. W ten sposób powstaje dokument, który ma charakter honorowy, a jego zapisy nie mają mocy normatywnej. Wskazują one jednak na spójność pomiędzy misją organizacji a wymaganiami stawianymi pracownikom.
Dodatkowo odpowiedzialność za nieprzestrzeganie norm etyki zawodowej ponosi pracownik, co oznacza, że jeśli został przez niego naruszony interes publiczny, może on zostać zwolniony lub pozbawiony prawa wykonywania zawodu. W zawodach zaufania publicznego nieprzestrzeganie kodeksu etyki zawodowej może doprowadzić nawet do odpowiedzialności karnej.
Kodeks etyki powinien ustalać normy, dbać o interesy publiczne oraz być sporządzony w sposób uczciwy. Kodeks ma za zadanie zebranie zasad etyki dostosowanych do konkretnego zawodu przy uwzględnieniu specyfiki sprawowanych obowiązków.
Dokument ten powinien pojawić się w każdej firmie, bez względu na branżę. Co więcej, najlepiej jeśli jest ustalany przez pracowników, którzy będą jego wykonawcami. Dzięki temu wszyscy czują się zobowiązani przestrzegać jego zapisów. W tych przypadkach, na etykę zawodową składają się takie pojęcia jak:
- poszanowanie innych pracowników bez względu na ich orientację seksualną, przynależność etniczną lub wyznanie,
- niedopuszczalność zachowań o charakterze korupcyjnym,
- zachowanie poufności danych służbowych,
- dbanie… o dobrą atmosferę w miejscu pracy.
Powyższy przykład idealnie pokazuje, że w kodeksie etyki zawodowej chodzi o poszanowanie podstawowych wartości uznawanych powszechnie za właściwe, ale również mogą się tam znaleźć zapisy dotyczące niespóźniania się lub atmosfery w pracy.
Jakie są najważniejsze zasady etyki zawodowej? Przykłady
Etykę zawodową charakteryzuje fakt, że nie może ona zawierać norm, które nie są zgodne z zasadami etyki ogólnej. W pewnym sensie jest zatem potwierdzeniem moralnych wytycznych dla ogółu społeczeństwa, które zostały dopasowane do specyfiki danego zawodu. Jednak najważniejsze zasady etyki w miejscu pracy związane są ściśle z:
- uczciwością,
- rzetelnością,
- zaufaniem,
- szacunkiem,
- poszanowaniem godności, zdrowia i życia ludzkiego,
Zasady te mają na celu budowanie zaufania społecznego, które jest fundamentem życia społecznego. Jest to gwarancja dla ludzi spoza grupy zawodowej, że jej przedstawiciele wywiązują się ze swoich obowiązków w sposób uczciwy i rzetelny. Normy zawodowe i oczekiwania społeczeństwa powinny mieć jak najwięcej punktów wspólnych.
Zasady etyki zawodowej Policjanta
Zasady etyki pracowniczej policjanta zostały zawarte załączniku do zarządzenia nr 805 Komendanta Głównego Policji w 2003 roku i obowiązują do dziś. Dotyczą one przestrzegania przez funkcjonariuszy policji zasad współżycia społecznego w taki sposób, aby przyczyniały się do budowania zaufania publicznego do instytucji policji. Co więcej, policjant powinien sam być przykładem praworządności i poszanowania etycznych norm moralnych.
Oto kilka zapisów z Kodeksu Etyki Zawodowej Policjanta:
- „§3. Policjant powinien wykonywać czynności służbowe według najlepszej woli i wiedzy, z należytą uczciwością, rzetelnością, wykazując się odpowiedzialnością, odwagą i ofiarnością.”
- „§9. W trakcie wykonywania czynności służbowych policjant powinien zachować szczególną wrażliwość i takt w stosunku do ofiar przestępstwa lub innego zdarzenia, udzielać im możliwie wszechstronnej pomocy, a także dbać o zachowanie dyskrecji.”
- „§11.Policjant jako funkcjonariusz publiczny powinien wystrzegać się korupcji w każdej postaci oraz zwalczać wszelkie jej przejawy.”
Etyka zawodowa nauczyciela
Nauczyciel, to jeden z zawodów zaliczanych do zawodów zaufania publicznego. Sprawuje on pieczę nad edukacją oraz wychowaniem młodego pokolenia do efektywnego życia w społeczeństwie. Obowiązuje go przestrzeganie Praw Dziecka oraz Praw Ucznia.
Dodatkowo każda placówka edukacyjna posiada kodeks etyki zawodowej dla nauczyciela, który obejmuje główne normy etyczne. Powstał również ogólny Kodeks Etyki Nauczycielskiej stworzony przez Polskie Towarzystwo Nauczycieli z myślą o Izbach Nauczycielskich.
Oto 4 pierwsze ustępy zasad etyki nauczycielskiej, zgodnie z którymi nauczyciel:
- „(…) szanuje godność ucznia jako osoby: akceptuje go, uznaje jego prawa, rozwija samodzielność myślenia i refleksyjność oraz pozwala mu wyrażać własne poglądy.
- (…) pamięta, że pierwszymi i głównymi wychowawcami dzieci są rodzice, szanuje ich prawa oraz wspomaga w procesie wychowania.
- (…) troszczy się o wszechstronny i harmonijny rozwój ucznia i studenta w sferze intelektualnej, duchowej, moralnej, estetycznej, fizycznej oraz społecznej.
- (…) traktuje indywidualnie każdego ucznia i studenta, starając się rozumieć i wspomagać jego możliwości i potrzeby. Szczególną troską otacza osoby niepełnosprawne.”
Kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej
Wszystkie zawody medyczne zobowiązują się do przestrzegania praw zawartych w ustawach regulujących wykonywanie zawodu lekarza, pielęgniarki, położnej, ratownika medycznego itd. Część postępowania moralnego, w określonych przypadkach, została zawarta w Ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej z dnia 15 lipca 2011 roku. Jednak te zapisy zostały rozbudowane w Kodeksie Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospolitej Polskiej.
Część ogólna tego dokumentu postanawia:
- „Zasady etyki zawodowej wynikają z uniwersalnych zasad etycznych i zobowiązują pielęgniarki i położne do przestrzegania praw pacjenta i dbania o godność zawodu.
- Działalność zawodowa pielęgniarki i położnej to świadome i dobrowolne podejmowanie profesjonalnych działań na rzecz pacjentów niezależnie od ich sytuacji zdrowotnej i społecznej.
- Pielęgniarka/położna swoją postawą osobistą, zawodową i społeczną powinna dbać o prestiż zawodu i podnosić jego znaczenie w społeczeństwie.
- Czynności zawodowe pielęgniarki/położnej nie mogą służyć aktom bezprawnym ani też powodować szkód dla zdrowia ludzkiego.
- Pielęgniarka/położna posiadająca pełne uprawnienia zawodowe ponosi osobistą odpowiedzialność za swoje działania.
- Pielęgniarka/położna działa zawsze w interesie swych pacjentów szczególnie tam, gdzie ich życie i zdrowie mogą być zagrożone.
- (…)”
Kodeks etyki zawodowej notariusza
Kodeks etyki zawodowej notariusza został uchwalony przez Krajową Radę Notarialną w grudniu 1997 roku i obowiązuje do dziś. Dokument ten określa podstawowe zasady obowiązujące notariusza, oraz reguluje kwestie związane z konkurencją, współpracą. Zawiera także konsekwencje przewidziane w przypadku nieprzestrzegania jego zapisów.
Według Uchwały nr 19 Krajowej Rady Notarialnej przedstawiciel tego zawodu powinien:
- cechować się uczciwością, bezstronnością, rzetelnością oraz niezależnością,
- dotrzymywać tajemnicy zawodowej,
- dbać o powagę, honor oraz godność zawodu,
- wykonywać swoje obowiązki z poszanowaniem prawa oraz z należytą starannością,
- wykonywać czynności prawne zgodne z wolą klienta,
- być w swoich działaniach lojalny państwu.
Etyka zawodowa a przysięga
Pojęcie etyki zawodowej ściśle wiąże się ze złożeniem przysięgi, która jest instytucją prawną i polega na solennym, ustnym i publicznym przyrzeczeniu jakiegoś postępowania zgodnego z normami etycznymi. Brak wypowiedzenia przysięgi np. małżeńskiej może doprowadzić do nieważności aktu zawarcia małżeństwa.
Najbardziej znaną przysięgą jest przysięga Hipokratesa, która jest podstawą etyki lekarskiej. Przez wiele wieków była wypowiadana przez kandydatów na lekarzy, którzy zobowiązywali się do obrony życia i zdrowia ludzkiego. Jej treść uległa zmianie po Zjeździe Światowej Organizacji Lekarzy w Genewie w 1948 roku. W Polsce aktualnie obowiązującą przysięgą lekarską jest Przyrzeczenie Lekarskie, którego treść jest bardzo tożsama z Deklaracją Genewską.
Przysięga obowiązuje także między innymi w zawodzie policjanta, żołnierza (rota ślubowania), pielęgniarki i położnej, lekarza weterynarii, a także w harcerstwie. Przysięgę składa także Prezydent RP w dniu zaprzysiężenia oraz Rada Ministrów.
Etyka zawodowa w prywatnej firmie
Etyka zawodowa w prywatnej firmie to fundament budowania zaufania wśród pracowników i klientów. Jasne zasady moralne pozwalają utrzymać równowagę między efektywnością a uczciwością, wzmacniając pozytywny wizerunek firmy. Kodeks etyczny może regulować zachowania oraz zbliżać działania pracowników do wartości organizacji. Przejrzystość i uczciwość w podejmowaniu decyzji pomagają unikać kryzysów wizerunkowych i zyskać lojalność klientów.
Równie ważne są relacje między pracownikami – poszanowanie różnorodności, równość szans i przeciwdziałanie mobbingowi tworzą zdrową atmosferę pracy. Szkolenia z zakresu etyki zawodowej pozwalają lepiej wdrożyć te zasady w codzienne działania firmy. Odpowiedzialne podejście do etyki to nie tylko konieczność, ale i inwestycja w długoterminowy sukces.
Jak wdrożyć etykę zawodową w firmie?
Wdrożenie etyki zawodowej w przedsiębiorstwie wymaga jasno określonych zasad i skutecznej komunikacji. Kluczowym krokiem jest stworzenie kodeksu etycznego, który będzie dostosowany do specyfiki branży i kultury organizacyjnej. Warto również przeprowadzać regularne szkolenia dla pracowników, aby zwiększyć ich świadomość dotyczącą wartości i norm etycznych. Pracodawcy powinni też otwarcie wspierać działania zgodne z etyką, nagradzając osoby postępujące w sposób uczciwy i odpowiedzialny.
Rola liderów w promowaniu etyki zawodowej
Liderzy odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu kultury etycznej w miejscu pracy. Powinni być przykładem dla swoich zespołów, podejmując decyzje zgodne z zasadami moralnymi i dbając o transparentność działań. Ważne jest, aby liderzy regularnie rozmawiali z pracownikami o znaczeniu etyki zawodowej, tworząc atmosferę zaufania i otwartości. Promowanie etycznych postaw na poziomie kierownictwa pomaga budować wiarygodność firmy i wzmacniać jej reputację na rynku.
Jak radzić sobie z dylematami etycznymi w pracy?
Dylematy etyczne są nieodłączną częścią życia zawodowego, dlatego warto wiedzieć, jak je rozwiązywać. Pracownicy powinni korzystać z kodeksu etyki zawodowej jako przewodnika w trudnych sytuacjach. Warto również konsultować się z bardziej doświadczonymi kolegami lub przełożonymi, aby zyskać szerszą perspektywę i uniknąć błędów. Kluczowe jest podejmowanie decyzji w oparciu o dobro publiczne, uczciwość i transparentność, co pozwala budować zaufanie zarówno wśród współpracowników, jak i klientów.
