Praca w PRL – nakaz pracy, przodownicy i kolejka po mięso. Jak naprawdę wyglądał etat w Polsce Ludowej
Praca w PRL to zatrudnienie u jednego, praktycznie monopolistycznego pracodawcy — państwa. Etat gwarantowała konstytucja, bezrobocia oficjalnie nie było, ale za tę stabilność płaciło się swobodą: przez pierwsze dekady o tym, gdzie absolwent zacznie zawodową drogę, decydował urzędnik, a tempo pracy wyznaczały normy i akord. Ten tekst pokazuje, jak wyglądała praca w czasach PRL od kilku stron naraz: od ustaw z 1950 roku wprowadzających nakaz pracy, przez współzawodnictwo pracy i legendę Wincentego Pstrowskiego, młodzieżowe brygady „Służby Polsce”, walkę o wolne soboty, aż po socjal zakładowy — mieszkania, wczasy, żłobki i deputaty – oraz reglamentację, która sprawiła, że wypłata przestała mieć związek z tym, co można było kupić. Bez nostalgii i bez karykatury: fakty, daty i liczby.
Hala produkcyjna uspołecznionego zakładu przemysłowego — codzienność pracy w PRL.
Po 1945 roku prywatny sektor był systematycznie likwidowany. Nacjonalizacja przemysłu, a potem „bitwa o handel” z lat 1947–1949 zostawiły na rynku pracy jednego gracza: gospodarkę uspołecznioną. To zmieniało sens samego zatrudnienia. Praca przestała być umową dwóch stron o porównywalnej pozycji, a stała się elementem planu – najpierw trzyletniego, potem sześcioletniego i kolejnych pięciolatek.
Konsekwencje sięgały daleko poza zakład. Zatrudnienie decydowało o dostępie do mieszkania, wczasów, miejsca w żłobku, czasem do talonu na samochód. Zwolnienie z pracy w systemie, w którym inny pracodawca w praktyce nie istniał, oznaczało więc coś zupełnie innego niż dziś -utratę całego zaplecza socjalnego, nie tylko pensji. Dlatego przez cały okres Polski Ludowej etat pełnił funkcję polityczną: był narzędziem lojalności.
Nakaz pracy: kiedy o karierze decydował urzędnik
7 marca 1950 roku Sejm Ustawodawczy przyjął dwie ustawy, które na lata określiły ramy zatrudnienia. Pierwsza – o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych -wprowadzała mechanizm powszechnie nazywany nakazem pracy. Absolwent nie szukał pracy; dostawał skierowanie do konkretnego zakładu, szpitala czy szkoły, zwykle na trzy lata, często setki kilometrów od domu. Dyplom wydawano dopiero po podjęciu wskazanego zatrudnienia.
Druga ustawa, o zapobieżeniu płynności kadr pracowników w zawodach lub specjalnościach szczególnie ważnych dla gospodarki uspołecznionej, dokręcała śrubę od strony karnej. Kto bez uzasadnionej przyczyny porzucił stanowisko wbrew obowiązkowi, podlegał karze aresztu do sześciu miesięcy i grzywny do 250 tysięcy złotych. Zmiana pracodawcy bez zgody wymagała zaświadczenia – bez niego nowy zakład nie miał prawa przyjąć pracownika.
System rozmontowywano stopniowo. W zawodach cywilnych obowiązek skierowania wygasał już w latach 60., najdłużej trzymał się w służbie zdrowia, gdzie kierowanie młodych lekarzy do placówek w terenie funkcjonowało jeszcze w dekadach późniejszych. Historię samego mechanizmu i jego skutków dla pierwszych roczników powojennych absolwentów opisaliśmy szerzej w osobnym materiale o tym, czym był nakaz pracy w PRL.
„Kto wyrobi więcej ode mnie?” – przodownicy pracy
27 lipca 1947 roku „Trybuna Robotnicza” opublikowała list górnika z zabrzańskiej kopalni „Jadwiga”. Wincenty Pstrowski, 43-letni rębacz z doświadczeniem pracy w kopalniach belgijskich, chwalił się wykonaniem od 240 do 273 procent normy i rzucał wyzwanie: kto wyrobi więcej ode mnie? Zdanie stało się hasłem całej epoki, a Pstrowski — pierwszym polskim odpowiednikiem radzieckiego stachanowca.
Za rekordami szły pieniądze. Dniówka Pstrowskiego wzrosła z około 70 złotych do 700–800 złotych, czyli kilkukrotnie powyżej średniej. To był mechanizm napędowy współzawodnictwa: nie ideologia, lecz stawka akordowa. Do zjednoczeniowego kongresu PPR i PPS w grudniu 1948 roku w ruchu współzawodnictwa pracy uczestniczyło już ponad pół miliona osób.
Historia przodownika skończyła się źle. Pstrowski zmarł 18 kwietnia 1948 roku, w wieku 43 lat, na białaczkę — niespełna dziewięć miesięcy po ogłoszeniu apelu. Propaganda zrobiła z niego męczennika pracy, choć jego śmierć równie dobrze można czytać jako ostrzeżenie przed systemem, który premiował wyniszczanie własnego organizmu. Wśród załóg krążyło zresztą gorzkie porzekadło: „Chcesz się prędko wykończyć — zostań przodownikiem”.
Rekordy miały też drugie dno, dobrze znane w zakładach. Wyśrubowany wynik jednego rębacza stawał się podstawą do podniesienia normy dla wszystkich pozostałych. Przodownicy bywali więc na dole niepopularni, a zdarzało się, że ich sukcesy przygotowywano organizacyjnie: najlepszy sprzęt, najlepszy przodek, brygada pomocnicza usuwająca urobek.
Junacy „Służby Polsce”. Praca za wikt i mundur
25 lutego 1948 roku powołano Powszechną Organizację „Służba Polsce”. Objęła młodzież w wieku od 16 do 21 lat, a w szczytowym momencie, w 1949 roku, przewinęło się przez nią około 1,2 miliona osób. Junacy pracowali w brygadach bez wynagrodzenia — państwo gwarantowało wyżywienie, zakwaterowanie i umundurowanie.
Skala zadań była imponująca i dlatego chętnie pokazywana w kronikach filmowych. Brygady pracowały przy odgruzowywaniu Warszawy, budowie Nowej Huty, melioracji Żuław, w kopalniach i kamieniołomach. Osobną kategorię stanowiły brygady nadkontyngentowe, kierowane do najcięższych prac trafiała tam młodzież uznana za wrogą wobec systemu, dla której skierowanie było formą represji. Organizację rozwiązano 17 grudnia 1955 roku.
Ile trwał tydzień pracy? Długa droga do wolnej soboty
Przez większość istnienia PRL sobota była dniem roboczym, tyle że skróconym — pracowano zwykle sześć godzin. Pierwsza w pełni wolna sobota przypadła dopiero 21 lipca 1973 roku, na mocy uchwały z 20 lipca. Potem liczba wolnych sobót rosła powoli i była ogłaszana odgórnie na cały rok:
– 1973 jedna wolna sobota
– 1974 sześć
– 1975 dwanaście, czyli jedna w miesiącu
– 1979 – czternaście, najwięcej w dekadzie
Wszystkie soboty wolne znalazły się wśród 21 postulatów strajkujących w sierpniu 1980 roku i weszły do porozumień legalizujących niezależne związki zawodowe. Gdy władze zaczęły się z tego zobowiązania wycofywać, „Solidarność” ogłosiła pierwszą sobotę 1981 roku, 10 stycznia, dniem wolnym – i pracownicy po prostu nie przyszli do zakładów. Spór o kalendarz stał się jednym z pierwszych poważnych starć nowego związku z rządem.
Ramy formalne porządkował Kodeks pracy uchwalony 26 czerwca 1974 roku, który wszedł w życie 1 stycznia 1975 roku. To ta sama ustawa, którą – po dziesiątkach nowelizacji — stosujemy do dziś.
Warunki pracy w PRL: normy, akord i chroniczny niedobór
Warunki pracy w PRL trudno opisać jednym zdaniem, bo różnice między branżami były ogromne. Górnik, hutnik i stoczniowiec funkcjonowali w zupełnie innej rzeczywistości płacowej niż nauczycielka czy sprzedawczyni w uspołecznionym handlu. Kilka cech wspólnych jednak było.
Podstawą rozliczenia bardzo często był akord, a normy ustalano centralnie i okresowo podnoszono. Zakłady chronicznie cierpiały na braki materiałów i części, co prowadziło do zjawiska „szturmowszczyzny”: przez pierwsze dwa tygodnie miesiąca stało się bezczynnie, czekając na dostawę, a w ostatnich dniach nadrabiało plan na trzy zmiany. Jakość na tym cierpiała, ale rozliczano ilość.
Bezpieczeństwo pracy wyglądało w praktyce gorzej, niż wynikałoby z przepisów. Wypadki w górnictwie i budownictwie były stałym elementem statystyki, a presja na wykonanie planu skutecznie tłumiła zgłaszanie usterek. Do tego dochodził alkohol – spożywany na terenie zakładów na tyle powszechnie, że kolejne ekipy rządzące ogłaszały kampanie trzeźwościowe, z miernym skutkiem.
Zakład pracy zamiast państwa opiekuńczego
Duży zakład był w PRL czymś znacznie więcej niż miejscem wykonywania obowiązków. Wokół niego budowano całą infrastrukturę życia, częściowo dlatego, że państwo nie potrafiło jej zapewnić inaczej. Do typowego pakietu należały:
– mieszkania zakładowe i miejsca w hotelach robotniczych
– wczasy z Funduszu Wczasów Pracowniczych, działającego od 1949 roku
– przyzakładowe żłobki, przedszkola i kolonie dla dzieci pracowników
– stołówki, przychodnie, ośrodki wypoczynkowe i kluby sportowe
– deputaty, na czele z węglowym dla górników
Górnictwo miało zresztą własny system przywilejów, usankcjonowany Kartą Górnika z 1949 roku: wyższe zarobki, wcześniejsze emerytury, dodatki za staż, uroczysta Barbórka z mundurem galowym. To była świadoma polityka — węgiel stanowił główny towar eksportowy, a chętnych do pracy pod ziemią trzeba było czymś przyciągnąć.
Powszechna praca zarobkowa kobiet była jednym z filarów systemu i jego realnym osiągnięciem: sieć żłobków oraz przedszkoli, urlopy macierzyńskie i ochrona przed zwolnieniem dawały możliwości, jakich wcześniej nie było. Równocześnie kobiety koncentrowały się w branżach najgorzej opłacanych — we włókiennictwie, handlu, oświacie i służbie zdrowia — a po ośmiu godzinach czekała je druga zmiana: zakupy w kolejkach i dom.
Bumelanctwo, ukryte bezrobocie i wykaz uchylających się od pracy
Oficjalnie bezrobocia nie było — w praktyce funkcjonowało ukryte, w postaci przerostu zatrudnienia. Zakłady trzymały więcej ludzi, niż potrzebowały, bo etaty przyznawano według planu, a rezerwa kadrowa ułatwiała nadrabianie zaległości pod koniec miesiąca. Z tego klimatu wyrosło najsłynniejsze porzekadło epoki: „czy się stoi, czy się leży, dwa tysiące się należy”.No i działa i funkcjonuje ono do dziś.
Władza reagowała represyjnie. Pojęcie bumelanctwa — czyli spóźnień, absencji i lekceważenia dyscypliny — trafiło do regulaminów, gazetek zakładowych i satyry. Po wprowadzeniu stanu wojennego poszło dalej: ustawa z 26 października 1982 roku o postępowaniu wobec osób uchylających się od pracy nakazywała prowadzenie wykazu osób „uporczywie uchylających się od pracy” i kierowanie ich do robót na cele publiczne. Praca przestała być tylko obowiązkiem ekonomicznym, a stała się obowiązkiem egzekwowanym przez administrację.
Pensja, która nie miała czego kupić
Od połowy lat 70. rosnące wynagrodzenia coraz mniej znaczyły, bo z półek znikały towary. Kartki na cukier wprowadzono latem 1976 roku, po czerwcowych protestach robotniczych. Wiosną 1981 roku reglamentacja objęła mięso, a na przełomie kwietnia i maja także masło, mąkę, ryż i kasze. W stanie wojennym doszła benzyna, a także lista rozrosła się o proszek do prania, papierosy, alkohol, obuwie i buty dziecięce.
Wysokość przydziału zależała od rodzaju wykonywanej pracy – no a najwięcej mięsa przysługiwało zatrudnionym w górnictwie i pracom ciężkim fizycznie, mniej pracownikom umysłowym, najmniej emerytom i dzieciom. Kartka stała się w ten sposób kolejnym narzędziem różnicowania społeczeństwa według przydatności dla gospodarki. Reglamentację wygaszano stopniowo: kartki na cukier zniesiono 1 listopada 1985 roku, a ostatnim reglamentowanym towarem pozostało mięso — bony obowiązywały do końca lipca 1989 roku.
Co z tamtego systemu zostało do dziś
Sporo, choć nie zawsze tam, gdzie się tego spodziewamy. Obowiązuje ten sam Kodeks pracy z 1974 roku, wielokrotnie przebudowany. Zostały świadczenia socjalne finansowane przez pracodawcę, dodatki stażowe w sferze budżetowej, branżowe systemy emerytalne i samo przywiązanie do umowy o pracę jako formy „pewnej”. Zniknęły natomiast rzeczy najważniejsze: monopol jednego pracodawcy, administracyjne kierowanie do zatrudnienia i karalność zmiany zakładu.
Różnica sprowadza się do tego, po której stronie leży inicjatywa. W PRL to system przydzielał człowieka do stanowiska; dziś to pracownik wybiera pracodawcę, negocjuje warunki i sprawdza opinie o firmie, zanim podpisze umowę. Zmieniły się też narzędzia – porównanie zarobków, zasady wypowiedzenia czy wymiar urlopu można dziś sprawdzić samodzielnie w kilka minut, zamiast pytać kadrową i czekać na odpowiedź związków zawodowych.
Warto pamiętać o jednym: obraz pracy w PRL bywa dziś ustawiany w dwóch skrajnościach. Pierwsza to wspomnienie pełnego zatrudnienia, taniego mieszkania zakładowego i wczasów nad morzem za grosze. Druga to wyłącznie kolejka, kartka i absurd. Prawdziwa jest tylko suma tych elementów – system dawał realne bezpieczeństwo socjalne, ale w zamian odbierał wybór, a rachunek za tę wymianę wystawiła gospodarka pod koniec lat 80.
Najczęściej zadawane pytania
Czym był nakaz pracy w PRL?
To mechanizm wprowadzony ustawą z 7 marca 1950 roku o planowym zatrudnianiu absolwentów średnich szkół zawodowych oraz szkół wyższych. Absolwent otrzymywał skierowanie do wskazanego zakładu, zwykle na trzy lata, a dyplom wydawano po podjęciu tej pracy. Równolegle przyjęta ustawa o zapobieżeniu płynności kadr przewidywała za samowolne porzucenie stanowiska areszt do sześciu miesięcy i grzywnę.
Jak wyglądała praca w PRL na co dzień?
Sześciodniowy tydzień pracy przez większość okresu, rozliczenie akordowe z centralnie ustalanymi normami, przestoje z powodu braku materiałów i gorączkowe nadrabianie planu na koniec miesiąca. Do tego rozbudowane zaplecze socjalne zakładu: stołówka, przychodnia, żłobek, wczasy i mieszkania.
Kim byli przodownicy pracy?
Robotnicy wielokrotnie przekraczający normy, wynoszeni przez propagandę na sztandary. Pierwszym i najsłynniejszym był Wincenty Pstrowski, który 27 lipca 1947 roku ogłosił apel „Kto wyrobi więcej ode mnie?” i zmarł na białaczkę niecały rok później, 18 kwietnia 1948 roku.
Kiedy w PRL pojawiły się wolne soboty?
Pierwsza wolna sobota przypadła 21 lipca 1973 roku. W 1975 roku było ich dwanaście, w 1979 – czternaście. Wszystkie soboty wolne znalazły się wśród 21 postulatów sierpnia 1980 roku, a 10 stycznia 1981 roku „Solidarność” ogłosiła pierwszą sobotę roku dniem wolnym wbrew stanowisku władz.
Czy w PRL istniało bezrobocie?
Oficjalnie nie. Faktycznie funkcjonowało bezrobocie ukryte w postaci przerostu zatrudnienia w zakładach. Po 1982 roku wobec osób nigdzie niezatrudnionych stosowano ustawę o postępowaniu wobec osób uchylających się od pracy, z wykazami i kierowaniem do robót publicznych.
Jakie były warunki pracy w PRL?
Bardzo zróżnicowane branżowo. Górnictwo i hutnictwo oferowały najwyższe zarobki i przywileje spisane w Karcie Górnika z 1949 roku, ale też najwyższe ryzyko wypadku. W lżejszych branżach, zwłaszcza sfeminizowanych, płace były wyraźnie niższe przy porównywalnym wymiarze czasu pracy.
Artykuł sponsorowany
