Umowa na okres próbny to jeden z podstawowych instrumentów wykorzystywanych przez pracodawców przy nawiązywaniu stosunku pracy. Stanowi swoisty etap „testowy” zarówno dla zatrudniającego, jak i pracownika – pozwala ocenić wzajemne oczekiwania, kompetencje i dopasowanie do miejsca pracy. W 2023 roku przepisy uległy zmianie, dlatego warto przyjrzeć się aktualnym zasadom. Dla wielu osób to kluczowy moment wejścia na rynek pracy lub zmiany zawodowej, dlatego dobrze wiedzieć, jak taka umowa powinna wyglądać, jakie zawierać elementy i czego nie można w niej pominąć.

Czym jest umowa na okres próbny i kiedy się ją stosuje?

Umowa na okres próbny jest regulowana w art. 25 § 2 Kodeksu pracy. Zawierana jest w celu sprawdzenia kwalifikacji pracownika oraz możliwości wykonywania przez niego pracy na określonym stanowisku. Jej celem jest również danie szansy pracodawcy i pracownikowi na poznanie się nawzajem – zanim zostanie podpisana umowa na czas określony lub nieokreślony.

Stosuje się ją:

  • przy pierwszym zatrudnieniu w danej firmie – jako forma oceny potencjału,
  • po dłuższej przerwie w zatrudnieniu – gdy zakres obowiązków uległ zmianie,
  • w sytuacji zmiany stanowiska pracy – nawet u tego samego pracodawcy.

Ważne: od 2023 roku można podpisać kolejną umowę na okres próbny z tym samym pracownikiem tylko wtedy, gdy dotyczy ona innego rodzaju pracy.

Jak długo może trwać umowa na okres próbny?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, maksymalna długość umowy na okres próbny wynosi 3 miesiące. Jednak w praktyce są możliwe krótsze okresy:

  • do 1 miesiąca – jeśli wstępnie planowana jest umowa na czas określony do 6 miesięcy,
  • do 2 miesięcy – przy planowanej umowie na czas określony do 12 miesięcy,
  • pełne 3 miesiące – jeśli dalsza umowa ma być zawarta na czas określony przekraczający 12 miesięcy lub na czas nieokreślony.

Pracodawca ma prawo zawrzeć aneks przedłużający okres próbny do maksymalnych dopuszczalnych limitów. Należy jednak pamiętać, że przedłużenie umowy na okres próbny jest możliwe tylko raz i tylko za zgodą obu stron.

Elementy niezbędne w umowie na okres próbny

Dobrze skonstruowana umowa na okres próbny powinna zawierać wszystkie niezbędne elementy wymagane przepisami prawa. Są to:

  • określenie stron umowy (pracodawca i pracownik),
  • rodzaj umowy – czyli zaznaczenie, że jest to umowa na okres próbny,
  • data zawarcia umowy i data rozpoczęcia pracy,
  • czas trwania okresu próbnego,
  • miejsce wykonywania pracy,
  • wymiar czasu pracy (np. pełny etat, ¾ etatu),
  • wysokość wynagrodzenia brutto i sposób jego wypłaty,
  • zakres obowiązków lub przynajmniej określenie stanowiska,
  • wskazanie przełożonego oraz informacja o możliwości wypowiedzenia.

Brak któregokolwiek z tych elementów może skutkować nieważnością części umowy lub koniecznością jej korekty.

Kiedy można rozwiązać umowę na okres próbny?

Umowa na okres próbny daje obu stronom większą elastyczność w zakresie rozwiązania współpracy. Można ją rozwiązać:

  • za wypowiedzeniem, którego długość zależy od długości zatrudnienia:
    • 3 dni robocze – gdy zatrudnienie trwało krócej niż 2 tygodnie,
    • 1 tydzień – gdy zatrudnienie trwało co najmniej 2 tygodnie,
    • 2 tygodnie – gdy zatrudnienie trwało co najmniej 3 miesiące;
  • za porozumieniem stron – bez okresu wypowiedzenia, na dowolnych warunkach;
  • bez wypowiedzenia – w wyjątkowych przypadkach, np. z winy pracownika lub z przyczyn zdrowotnych.

Czy umowa na okres próbny daje prawo do urlopu?

Tak, już od pierwszego dnia pracy na podstawie umowy na okres próbny pracownik nabywa prawo do urlopu wypoczynkowego. Przysługuje mu 1/12 z 20 lub 26 dni (zależnie od stażu pracy) za każdy przepracowany miesiąc.

Dodatkowo, pracownikowi przysługuje:

  • urlop na żądanie – do 4 dni w roku,
  • prawo do zwolnienia lekarskiego – od pierwszego dnia niezdolności do pracy,
  • ochrona wynagrodzenia – zgodnie z przepisami o płacy minimalnej.

Czy umowa próbna liczy się do stażu pracy?

Tak. Okres zatrudnienia na umowie próbnej wlicza się do ogólnego stażu pracy. Jest on uwzględniany przy ustalaniu m.in. prawa do urlopu wypoczynkowego, odprawy emerytalnej czy jubileuszowej oraz okresu wypowiedzenia kolejnych umów.

To ważne także dla osób budujących swoją historię zatrudnienia, np. w kontekście kredytów czy świadczeń społecznych.

Czy umowa na okres próbny może być przedłużona w przypadku nieobecności pracownika?

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, umowa na okres próbny może zostać przedłużona w przypadku wystąpienia usprawiedliwionej nieobecności pracownika, o ile taka nieobecność uniemożliwia ocenę jego przydatności do pracy. Mowa tu przede wszystkim o sytuacjach takich jak:

  • niezdolność do pracy z powodu choroby potwierdzonej L4,
  • korzystanie z urlopu wypoczynkowego,
  • odbywanie urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego lub rodzicielskiego,
  • inne usprawiedliwione nieobecności przewidziane przepisami.

W takich przypadkach okres próbny nie jest liczony w czasie faktycznej nieobecności – dzięki temu pracodawca nie traci możliwości rzetelnej oceny umiejętności pracownika. Co istotne, nie oznacza to automatycznego przedłużenia umowy – konieczne jest zachowanie pierwotnego terminu końca obowiązywania, a ewentualne zmiany powinny zostać wprowadzone aneksem.

Warto podkreślić, że jeśli strony nie wprowadzą zmian w umowie, zatrudnienie zakończy się zgodnie z pierwotną datą, nawet jeśli pracownik był nieobecny przez większość czasu jej trwania. To z kolei może mieć wpływ na jego sytuację zawodową, finansową oraz ocenę przez ZUS przy ustalaniu prawa do zasiłków lub świadczeń.

Czy do umowy na okres próbny trzeba dołączyć informację o warunkach zatrudnienia?

Od 26 kwietnia 2023 r., w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy, pracodawca ma obowiązek przekazania pracownikowi szczegółowej informacji o warunkach zatrudnienia, nawet w przypadku umowy na okres próbny. Taka informacja powinna zostać przekazana najpóźniej do 7 dni roboczych od dnia rozpoczęcia pracy.

Zakres wymaganych informacji obejmuje m.in.:

  • normy czasu pracy oraz rozkład godzin pracy,
  • zasady dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych,
  • wysokość i sposób naliczania dodatków,
  • obowiązujący układ zbiorowy lub regulamin pracy,
  • procedury rozwiązania umowy,
  • przysługujące przerwy w pracy, urlopy i świadczenia.

Informacja ta może być przekazana pracownikowi w formie papierowej lub elektronicznej. W praktyce często stanowi załącznik do umowy lub osobny dokument podpisywany przez pracownika przy zatrudnieniu.

Niedopełnienie tego obowiązku przez pracodawcę może skutkować karą grzywny nawet do 30 000 zł. Z perspektywy pracownika warto więc dopilnować, aby taki dokument został przekazany, ponieważ ułatwia on późniejsze dochodzenie swoich praw, np. w przypadku sporu sądowego.

Czy pracownik na umowie próbnej może skorzystać z ochrony przed zwolnieniem?

Choć umowa na okres próbny zapewnia mniejsze bezpieczeństwo zatrudnienia niż umowa na czas nieokreślony, istnieją sytuacje, w których pracownik podlega ochronie przed zwolnieniem, nawet na etapie próby. Przypadki te wynikają wprost z przepisów prawa pracy i dotyczą m.in.:

  • ciąży pracownicy – zgodnie z art. 177 § 3 Kodeksu pracy, nie wolno rozwiązać ani wypowiedzieć umowy na okres próbny dłuższy niż miesiąc, jeśli pracownica przedstawi zaświadczenie o ciąży;
  • członkostwa w związkach zawodowych – jeśli pracownik objęty jest szczególną ochroną związkową, wypowiedzenie może wymagać zgody organizacji;
  • urlopu związanego z rodzicielstwem – pracownik korzystający z urlopu ojcowskiego, rodzicielskiego czy wychowawczego może liczyć na określoną ochronę;
  • niezdolności do pracy z powodu choroby – rozwiązanie umowy w trakcie zwolnienia lekarskiego możliwe jest tylko w szczególnych przypadkach.

Warto wiedzieć, że ochrona ta nie jest całkowita, a kluczowy jest kontekst oraz długość zawartej umowy. Pracodawca może rozwiązać umowę na okres próbny za wypowiedzeniem, jeśli tylko zachowa obowiązujący termin – chyba że przepisy szczególne mówią inaczej.

Dla wielu pracowników rozpoczynających pracę warto więc już na etapie podpisywania umowy zadbać o pełną transparentność warunków zatrudnienia oraz wiedzę o przysługujących prawach.

Źródło zdjęcia: https://pixabay.com/pl/photos/kontrakt-umowa-podpisanie-umowy-6951993/