Mobbing jako forma przemocy

Mobbing to najprościej mówiąc powtarzające się i utrzymujące w czasie negatywne zachowania wobec pracownika. Mogą obejmować m.in. poniżanie i ośmieszanie, zastraszanie, izolowanie, podważanie kompetencji czy utrudnianie wykonywania pracy. Z perspektywy psychologicznej mobbing można ujmować jako formę długotrwałej przemocy psychicznej w środowisku pracy.

Jak w przypadku każdej formy przemocy, tak również w przypadku mobbingu ważne jest, by osoba z doświadczeniem mobbingu nie została sama i otrzymała odpowiednie wsparcie. Niestety, nie każdy z nas wie, jak pomóc komuś, kto doświadcza tego typu zachowań negatywnych w pracy.

Dobrze wiedzieć, że podstawowego, doraźnego wsparcia psychologicznego może w takiej sytuacji udzielić każdy z nas, wykorzystując przy tym zasady tzw. pierwszej pomocy psychologicznej.

„Chyba doświadczam mobbingu…”

Kiedy ktoś dzieli się z nami informacją o doświadczaniu mobbingu, często pierwsze pytanie, jakie pojawia się w naszej głowie, brzmi: „Czy to rzeczywiście jest mobbing?” Zaczynamy analizować definicję, rodzaj zachowań, ich częstotliwość i czas trwania, dowody, świadków…

To oczywiście ważne. Ale zanim zaczniemy się nad tym zastanawiać, warto zadać sobie inne kluczowe pytanie: „Czego potrzebuje teraz człowiek, który mówi mi, że doświadcza krzywdzących zachowań w pracy?” I w pierwszej kolejności zająć się właśnie nim – człowiekiem, który przeżywa coś trudnego.

Mamy przecież przed sobą osobę, która doświadcza stresu, często o charakterze przewlekłym, bo mobbing może trwać wiele tygodni, miesięcy, a nawet lat (!). Takie przeżycia nie pozostają bez wpływu na zdrowie i dobrostan.

Badania nie pozostawiają wątpliwości, że mobbing jest poważnym stresorem psychospołecznym i może mieć negatywne konsekwencje zarówno dla zdrowia psychicznego, jak i fizycznego. Możemy więc mieć do czynienia z osobą w kryzysie psychologicznym, która straciła poczucie bezpieczeństwa i kontroli, odczuwa lęk, bezradność czy wstyd. Czasem zaczyna wątpić w siebie i w swoją zdolność do oceny sytuacji. Mogą występować u niej problemy ze snem i różne dolegliwości fizyczne.

Dlatego obok działań służących ustaleniu stanu faktycznego i wyeliminowaniu krzywdzących zachowań potrzebna jest interwencja wspierająca, którą warto potraktować priorytetowo.

Pierwsza pomoc psychologiczna

Pierwsza pomoc psychologiczna to podstawowe i doraźne wsparcie, jakiego może udzielić komuś w potrzebie każdy z nas, nie będąc specjalistą zdrowia psychicznego. Polega przede wszystkim na zauważeniu psychologicznego kontekstu problemu i stanu psychicznego osoby, udzieleniu jej wsparcia emocjonalnego oraz – jeśli jest taka potrzeba – pomocy w dotarciu do dalszych źródeł wsparcia, w tym profesjonalnej pomocy psychologicznej.

Model pierwszej pomocy psychologicznej zakłada trzy proste kroki udzielania wsparcia:

  1. POPATRZ (look) – zauważ sygnały, mogące świadczyć o trudnościach, oceń sytuację.
  2. POSŁUCHAJ (listen) – poznaj doświadczenie osoby, wysłuchaj i wesprzyj emocjonalnie.
  3. POŁĄCZ (link) – pomóż uruchomić dostępne zasoby i źródła wsparcia.

W przypadku osoby doświadczającej mobbingu model ten może być dobrym punktem wyjścia, ale warto przełożyć go na kilka konkretnych zasad wspierania.

Zadbaj o poczucie bezpieczeństwa

Pierwszym krokiem jest zwrócenie uwagi na aktualną sytuację i bezpieczeństwo osoby. Poczucie bezpieczeństwa jest jednym z istotnych elementów skutecznego wsparcia w każdym kryzysie.

Dlatego rozeznaj się, w jakiej sytuacji znajduje się obecnie Twój rozmówca/rozmówczyni – zapytaj:

  • „Czy krzywdzące zachowania nadal trwają?”
  • „Czy aktualnie czujesz się bezpiecznie w pracy?”
  • „Jak sytuacja wpływa na Twoje codzienne funkcjonowanie (w pracy i poza nią)?”

W przypadku mobbingu bezpieczeństwo ma bardzo praktyczny wymiar. Jeśli negatywne zachowania w pracy nadal występują, warto będzie zastanowić się wspólnie z osobą, co może pomóc ograniczyć dalszą ekspozycję na nie. W zależności od sytuacji może to oznaczać np. ograniczenie kontaktu z osobą stosującą mobbing, zmianę sposobu komunikacji, obecność innych osób podczas spotkań czy rozważenie czasowej nieobecności w pracy. Pamiętajmy przy tym, że działania służące zwiększeniu bezpieczeństwa osoby pokrzywdzonej nie powinny zastępować działań zmierzających do zatrzymania negatywnych zachowań.

Wysłuchaj i potraktuj doświadczenie osoby poważnie

Kiedy osoba sama z siebie mówi Ci o swoim problemie z mobbingiem w pracy, możesz dopytać o sytuację, w której się znalazła:

  • „Co masz na myśli, mówiąc, że doświadczasz mobbingu?”
  • „Jak to się przejawia?”
  • „Na czym polegały/polegają te zachowania?”

Postaraj się jednak, by nie brzmiało to jak przesłuchanie i w rozmowie przede wszystkim słuchaj – bez oceniania, umniejszania, bagatelizowania i porównywania doświadczenia osoby z doświadczeniami innych.

Osoba, która decyduje się podzielić tym, co ją spotyka, może obawiać się, że nikt jej nie uwierzy albo że nie zostanie potraktowana poważnie. Szczególnie niepomocne mogą więc być komunikaty typu:

  • „Jesteś pewny/a, że to mobbing?”
  • „Może jesteś przewrażliwiona/y?”
  • „On po prostu ma taki styl zarządzania.”
  • „Czy Ty aby nie przesadzasz? W każdej pracy bywa ciężko.”

Zdecydowanie lepiej jest powiedzieć:

  • „Dziękuję, że mi o tym mówisz.”
  • „Widzę, że to dla Ciebie bardzo trudne.”
  • „Słyszę, że ta sytuacja bardzo dużo Cię kosztuje.”
  • „Wierzę, że to dla Ciebie bardzo przykre i chcę Ci pomóc.”
  • „Możesz liczyć na moje wsparcie.”
  • „Nie jesteś z tym sam/a.”

Nie musisz rozstrzygać, czy to mobbing

Kiedy osoba opowiada Ci o krzywdzących zachowaniach w pracy, Twoim zadaniem nie jest sprawdzanie, czy opisywane zachowania spełniają kryteria mobbingu.

W pierwszej pomocy psychologicznej, by udzielić wsparcia, nie ma potrzeby prowadzić postępowania wyjaśniającego ani wydawać „werdyktu”. Nie jest to również rolą osoby wspierającej. Elementem pomocy jest natomiast potraktowanie poważnie doświadczenia osoby, która mówi nam, że przechodzi przez coś trudnego i dzieje jej się krzywda.

Można nie wiedzieć, jak ostatecznie należy nazwać to, co dzieje się w miejscu pracy osoby, a jednocześnie widzieć, że sytuacja jest dla niej trudna, uznać jej doświadczenie i wesprzeć ją emocjonalnie.

Możesz powiedzieć:

  • „Nie wiem, jak te zachowania zostaną formalnie zakwalifikowane, jeśli zdecydujesz się je zgłosić. Słyszę jednak, że to, czego doświadczasz, jest dla Ciebie bardzo trudne. Traktuję to poważnie i chcę Cię wesprzeć.”
  • „Wierzę Ci, że to, czego doświadczasz, jest dla Ciebie trudne i bolesne. Nie będę tego bagatelizować.”

Przydatne we wspieraniu może być tzw. ABC wsparcia emocjonalnego, na które składają się trzy techniki – odzwierciedlenie, uprawomocnienie, normalizacja:

A: Odzwierciedlaj to, co słyszysz i widzisz:

  • „Słyszę, że ta sytuacja bardzo dużo Cię kosztuje.”
  • „Widzę, że to, co dzieje się w Twojej pracy, jest dla Ciebie bardzo trudne.”

B: Uprawomocniaj emocje:

  • „To zrozumiałe, że ta sytuacja budzi w Tobie tyle emocji.”
  • „Masz prawo czuć wszystko to, co czujesz.”

C. Normalizuj reakcje na trudną sytuację:

  • „Nic dziwnego, że po takich doświadczeniach czujesz się przytłoczony/a.”
  • „Takie doświadczenia u wielu osób wywołałyby silny stres.”

Pomóż odzyskać poczucie wpływu

Długotrwałe doświadczanie negatywnych zachowań może wzmacniać bezradność i poczucie utraty kontroli. Dlatego kolejnym ważnym elementem wsparcia jest odbudowywanie poczucia skuteczności.

Nie oznacza to mówienia: „Postaw się”, „Wyznacz granice”, „Zrób coś z tym”. W ten sposób możemy nieświadomie przerzucić odpowiedzialność za zatrzymanie mobbingu na osobę, która go doświadcza.

Pomaganie w odzyskiwaniu wpływu oznacza również powstrzymanie się od decydowania za osobę. Zamiast mówić: „Musisz to zgłosić”, „Idź do HR” czy „Rzuć tę robotę”, pomóż jej zobaczyć dostępne możliwości i podjąć własną decyzję.

Możesz zapytać:

  • „Na co masz teraz wpływ?”
  • „Jakie rozwiązania bierzesz pod uwagę?”
  • „Jaki pierwszy krok możesz zrobić już teraz?”
  • „Czego potrzebujesz, żeby móc go zrobić?”

Oczywiście, osoba doświadczająca mobbingu może potrzebować czasu, zanim będzie gotowa na podjęcie określonych działań. Wspieranie sprawczości oznacza również uszanowanie jej tempa i życzliwe towarzyszenie jej niezależnie od podejmowanych decyzji.

Pomóż uruchomić wsparcie

Nie musisz samodzielnie rozwiązać problemu osoby, którą wspierasz. Jednym z ważnych zadań PPP jest pomoc w uruchomieniu dostępnych zasobów i źródeł wsparcia.

W przypadku mobbingu wsparcie społeczne może mieć szczególne znaczenie, ponieważ izolowanie osoby może być jednym z elementów zachowań przemocowych, a osoba ich doświadczająca może stopniowo doświadczać osamotnienia.

Zapytaj:

  • „Jakie możliwości działania bierzesz pod uwagę?”
  • „Czego potrzebujesz teraz najbardziej?”
  • „Kto może być dla Ciebie wsparciem (w pracy i poza pracą)?”
  • „Gdzie Twoim zdaniem możesz uzyskać pomoc?”
  • „Jak ja mogę Ci pomóc?”

Jeśli masz taką wiedzę, przekaż osobie informacje o możliwych opcjach działania albo poszukajcie ich wspólnie.

Dobrze jest wiedzieć, że w miejscu pracy wsparciem w sytuacji zachowań negatywnych typu mobbing mogą być: pracownicy HR, komisja antymobbingowa, osoba zaufania, dział compliance, przełożony wyższego szczebla czy związek zawodowy (w zależności od firmy).

Poza organizacją można poszukać odpowiedniej pomocy w instytucjach (Państwowa Inspekcja Pracy) czy organizacjach pozarządowych (stowarzyszenia, fundacje).

Jeżeli sytuacja w pracy wpływa na zdrowie i codzienne funkcjonowanie osoby, warto również porozmawiać o skorzystaniu ze wsparcia specjalisty zdrowia psychicznego (psychologa, interwenta kryzysowego, psychoterapeuty) lub konsultacji z lekarzem (internistą, psychiatrą). Wczesne sięgnięcie po odpowiednią pomoc może pomóc ograniczyć negatywne konsekwencje przedłużającego się stresu i wspierać powrót do równowagi.

Wzmacniaj realistyczną nadzieję

Doświadczanie mobbingu może prowadzić do poczucia beznadziejności i przekonania, że sytuacja nigdy się nie zmieni. Dlatego ważnym elementem wsparcia jest również wzmacnianie tzw. realistycznej nadziei.

Nie oznacza to przekonywania:

  • „Wszystko będzie dobrze.”
  • „Jesteś silny/a. Dasz radę!.”
  • „Na pewno zwolnią osobę stosującą mobbing.”

Nie wiemy przecież, jak rozwinie się sytuacja i nie powinniśmy składać obietnic, których nie możemy spełnić.

Realistyczna nadzieja oznacza raczej pomaganie osobie w dostrzeganiu dostępnych możliwości, źródeł wsparcia i kolejnych kroków, jakie osoba może wykonać. Nadzieję może wzmacniać samo odzyskanie poczucia, że istnieje więcej niż jedno możliwe wyjście z sytuacji.

Możesz zatem powiedzieć:

  • „Nie wiem, jak ta sytuacja się zakończy, ale nie musisz radzić sobie z nią sam/a.”
  • „Wiem, że teraz jest Ci bardzo trudno. Są jednak różne możliwości działania i Twoja sytuacja może się zmienić.”
  • „Masz mnie i inne życzliwe osoby, które pomogą Ci przez to przejść.”

Warto wspierać!

Pierwsza pomoc psychologiczna nie spowoduje, że mobbing zniknie i nie ochroni człowieka przed wszystkimi jego konsekwencjami. Może jednak sprawić, że osoba doświadczająca krzywdzących zachowań dzięki takiemu wsparciu wzmocni swoje zasoby radzenia sobie.

Nasza reakcja może pomóc jej odzyskać to, co mobbing często stopniowo odbiera: poczucie bezpieczeństwa, wpływu na własną sytuację, wsparcie innych ludzi i nadzieję, że istnieją możliwości działania.

Nie musimy przy tym wiedzieć, jakie rozwiązanie będzie najlepsze. Nie musimy znać przepisów, rozstrzygać o zaistnieniu mobbingu, dawać dobrych rad czy przekonywać osoby, co powinna zrobić.

Możemy natomiast być obok, słuchać, traktować jej doświadczenie poważnie, dodawać otuchy, pomagać porządkować możliwości i pomagać dostrzegać możliwości działania.

Przy odpowiednim wsparciu również z doświadczeniem mobbingu można sobie poradzić.

O autorce:

Ewelina Supińska – psycholożka, interwentka kryzysowa, ekspertka ds. zdrowia psychicznego w pracy i pierwszej pomocy psychologicznej w biznesie z dwudziestoletnim doświadczeniem zawodowym. Autorka książki „Pierwsza pomoc psychologiczna. Jak wspierać osoby w kryzysie psychicznym?” (Wydawnictwo PWN, Warszawa, 2024)