Czy wiesz, czym jest system ochrony pracy w Polsce? Jakich zasad dotyczy?

Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy stanowi standard w większości krajów na świecie – również w Polsce. System ochrony pracy kompleksowo pochyla się nad kwestią ochrony zdrowia osób zatrudnionych, warunkami wykonywania pracy, oraz zapewnieniem jej stabilności, swoich źródeł upatrując w wielu ustawach – między innymi w Kodeksie Pracy.

 

Jak wygląda system prawny ochrony pracy w Polsce? Jakie obowiązki pracodawcy określa ustawa? Czym powinno cechować się prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy? Jakie organy sprawują pieczę nad warunkami wykonywania pracy w Polsce?

System ochrony pracy w Polsce – co to jest?

System organizacyjny ochrony pracy w Polsce, jest niczym innym, jak ustawowym nałożeniem na pracodawcę obowiązku zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom przez siebie zatrudnianym. Przedsiębiorca może być obowiązanym do wdrożenia odpowiednich rozwiązań technologicznych w tym zakresie, lub wdrażania odpowiednich procedur zapobiegawczych.

Niemniej, zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy na danym stanowisku, to nie wszystko na co polski system ochrony pracy. Koncentruje się on również na serii praw pracowniczych – zarówno tych uniwersalnych, jak i kierowanych do poszczególnych grup chronionych. W ich skład wchodzić może prawo do urlopu, ochrony zdrowia, czasu pracy czy minimalnego wynagrodzenia.

System organizacji ochrony pracy w Polsce znajduje swoje źródła przede wszystkim w dwóch dokumentach – Konstytucji RP oraz w Kodeksie Pracy. Wyróżnić można jeszcze inne ustawy, które regulują zakres bezpieczeństwa i higieny pracy w danej branży, czy przepisy które pochylają się nad działalnością organów kontrolnych.

 

Źródła prawa pracy

Istnieją różne źródła prawa pracy. W dziedzinie bezpieczeństwa pracy w Polsce, podstawowym dokumentem, dotyczącym ochrony pracy w Polsce jest Konstytucja RP. To właśnie w niej znajdziemy podstawowe prawa pracownicze, dotyczące na przykład wolności wyboru zawodu czy pracodawcy, zakaz pracy dzieci, czy obietnicę wdrożenia i sprawowania pieczy nad ustawową płacą minimalną. W sposób ogólny Konstytucja odnosi się również do zwalczania bezrobocia na terenie Polski, przy wsparciu rozmaitych programów aktywizacyjnych czy szkoleniowych, wdrażanych przez odpowiednie jednostki administracyjne.

Szczegółowe obowiązki pracodawcy określa ustawa, którą znamy szerzej jako Kodeks Pracy. To właśnie w niej znajdziemy bardziej szczegółowe wytyczne, dotyczące ochrony zdrowia na stanowisku pracy, znane szerzej jako zbiór zasad BHP (Bezpieczeństwa i Higieny Pracy). W pozostałych aspektach rozwija on tematykę poruszoną w Konstytucji. Warto mieć na względzie, że Kodeks Pracy normuje nie tylko obowiązki pracodawcy wobec pracownika, ale również pracownika wobec pracodawcy.

W dużym skrócie myślowym można by również powiedzieć, że system organizacyjny ochrony pracy w Polsce wspierać może również wewnętrzy regulamin pracy, stanowiąc źródło dopełniające. Regulamin pracy ustala pracodawca, obligatoryjnie opierając się o pozostałe przepisy – również branżowe, takie, jak na przykład prawo górnicze, budowlane czy geologiczne. Nie do pominięcia są również takie dokumenty jak ustawa o społecznej inspekcji pracy, która reguluje zakres i tryb działania organów kontrolnych.

 

Co zapewnia Kodeks Pracy w Polsce?

Kodeks Pracy to ustawa, której przeznaczeniem jest kompleksowe wyłożenie zasad wdrożenia i utrzymania bezpieczeństwa i higieny pracy, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i technologii. Przepisy w nim zawarte, mają również za zadanie chronić pracownika przed rozmaitymi zagrożeniami, uderzającymi w jego godność, bezpieczeństwo ekonomiczne czy poczucie stabilności.

Wśród najistotniejszych praw, nad którymi pochyla się Kodeks Pracy, wymienić należy przede wszystkim:

• wolność wyboru zawodu i pracodawcy,

• zakaz dyskryminacji na tle rasowym i religijnym, a także ze względu na płeć, wiek czy orientację seksualną,

• minimalne wynagrodzenie przysługujące pracownikowi za pracę i samo prawo do wynagrodzenia,

• maksymalny dobowy, tygodniowy i miesięczny czas pracy pracownika,

• prawo pracownika do brania udziału w kursach zawodowych, szkoleniach i innych form aktywności podnoszących jego kompetencje,

• prawo do tworzenia związków zawodowych,

• prawo do okresu ochronnego przy wypowiedzeniu umowy,

• prawo do urlopu wypoczynkowego, chorobowego czy macierzyńskiego,

• prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Ponadto, Kodeks Pracy określa zasady, w ramach których pracodawca i pracownik będą współpracować. Jasno określa zasady zawierania umowy o pracę, jak również okoliczności w których może dojść do zerwania stosunku pracy. Wiele zagadnień w tej materii zasługuje na dużo szersze omówienie – zachęcamy do poświęcenia na to chwili i przejrzenia najnowszych wpisów na naszym blogu!

 

Zasady bezpieczeństwa i higieny pracy

Wdrożenie odpowiednich zasad BHP w pracy, a także sprawowanie pieczy nad ich właściwym działaniem, jest w pełni zależne od pracodawcy, który w rzeczonym celu powinien skorzystać z asysty właściwych specjalistów ds. BHP, oraz lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami. Szczegółowe przepisy w tym zakresie mogą różnić się w zależności od sektora w jakim przedsiębiorstwo operuje – są one wówczas wyróżniane w ustawach bezpośrednio dotyczących określonej branży. Niemniej, istnieje kilka fundamentalnych regulacji. Oto, co pracodawca musi zapewnić pracownikom przede wszystkim:

• możliwość zapoznania się z panującymi w zakładzie pracy zasadami BHP i warunkami pracy,

• czyste i bezpieczne miejsce do wykonywania pracy,

• dostęp do pomieszczeń sanitarnych,

• informację na temat potencjalnych zagrożeń związanych z zatrudnieniem w danym zakładzie pracy oraz procedur ratunkowych,

• odzież ochronną i wszelkie środki ochrony indywidualnej, takie jak kask, rękawiczki, etc.,

• możliwość uczestnictwa w szkoleniach BHP,

• przeprowadzanie okresowych badań lekarskich, oceniających stan pracownika pod kątem bieżącego zakresu obowiązków.

Warto w tym miejscu wspomnieć, że źródeł prawa dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w Polsce, a także szeroko rozumianej ochrony zdrowia na danym środowisku pracy, szukać należy również w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, czy ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia.

 

Chronione grupy pracy w Polsce

Źródła prawa pracy w Polsce w wielu miejscach precyzują specjalne zasady, odnoszące się do ochrony uprzywilejowanych grup. Nie tylko w Kodeksie Pracy będziemy mogli zawiesić oko na przepisie dotyczącym ochrony pracy młodocianych, czy dotyczącym ochrony pracy kobiet. W tym kontekście często będziemy mówili również o osobach niepełnosprawnych, co do których ilość przepisów zdaje się być największa.

Jak wiadomo, zatrudnianie dzieci jest w Polsce nielegalne – nie oznacza to jednak, że trzeba ukończyć 18. rok życia by rozpocząć pracę – można zacząć już trzy lata wcześniej. Wówczas będziemy przez prawo określani jako pracownicy młodociani. Kodeks Pracy i ustawy pokrewne regulują czas pracy pracowników młodocianych, a także szczególne warunki zatrudnienia. Podobnie jest w przypadku osób niepełnosprawnych, gdzie pracodawca nierzadko będzie obowiązany do dostosowania środowiska pracy do ich wymagań – otrzyma jednak na ten cel odpowiednie fundusze, a sam fakt zatrudnienia osoby niepełnosprawnej pozwoli mu ubiegać się o rozmaite dofinansowania.

Jeśli zaś chodzi o kobiety, to przepisami na które trzeba zwrócić uwagę przede wszystkim, będą te związane z urlopem macierzyńskim.

 

Rodzaje umów o pracę a system ochrony pracy w Polsce

Trzeba mieć na względzie, że system organizacyjny ochrony pracy w Polsce obejmuje z urzędu wyłącznie umowy o pracę – inne rodzaje umów (umowa zlecenie, umowa o dzieło) nie są w tym przypadku brane pod uwagę. Niemniej, Kodeks Pracy zabrania stosowania umów cywilnoprawnych w sytuacji, w której właściwym rodzajem umowy będzie właśnie umowa o pracę. Przedsiębiorca który dopuszcza się takiego czynu, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności skarbowej, odszkodowawczej, a w skrajnych przypadkach – nawet karnej.

Pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy cywilnoprawnej nadal przysługiwać będą wyżej wymienione prawa, jeżeli tylko czując się pokrzywdzonym udowodni swoje racje przed Sądem Pracy. Wówczas, Sąd po rozpatrzeniu sprawy na korzyść pokrzywdzonego, może nałożyć na pracodawcę obowiązek opłacenia wszelkich zaległych składek i podobnych zobowiązań, wypłatę odszkodowania na rzecz pracownika (wraz z ekwiwalentem za niewykorzystany urlop), oraz nałożyć grzywnę. W ostatecznym rozrachunku, może to oznaczać dla nieuczciwego przedsiębiorcy stratę nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych.

 

Organy kontrolne w kształtowaniu bezpiecznych warunków pracy w Polsce

Podstawowym organem kontrolnym, dbającym o zachowanie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w naszym kraju, a także sprawującym pieczę nad przestrzeganiem innych praw pracowniczych, jest Państwowa Inspekcja Pracy. Pełen zakres jej funkcjonowania określa właśnie ustawa o państwowej inspekcji pracy.

To właśnie do niej warto udać się w pierwszej kolejności w sytuacji, w której czujemy się w jakimś sensie pokrzywdzeni przez pracodawcę lub sądzimy, że dany przedsiębiorca nie przestrzega powszechnie obowiązujących przepisów w kwestii zatrudnienia. Pracodawca, który nie podporządkował się zaleceniu społecznego inspektora pracy, może zostać przez niego ukarany karą grzywny.

Zapomnieć nie wolno również o Sądzie Pracy, który stanowić dla nas będzie ostateczne wsparcie w zakresie walki o prawa pracownicze. Jak już mieliśmy okazję wspomnieć wyżej, warto na samym wstępie udać się do Państwowej Inspekcji Pracy, lub starać się polubownie rozwiązać wszelkie konflikty, jednak w ostateczności to właśnie na sali sądowej możemy dochodzić swoich racji.

Wyzwania stojące przed systemem ochrony pracy w XXI wieku

Współczesny rynek pracy nieustannie się zmienia, a system ochrony pracy musi nadążać za nowymi realiami. Zdalna praca, elastyczne formy zatrudnienia czy automatyzacja procesów to tylko niektóre z wyzwań. Pracownicy coraz częściej potrzebują nie tylko zabezpieczenia fizycznego, ale również wsparcia w obszarze zdrowia psychicznego. Nowoczesna ochrona pracy musi objąć również aspekty ergonomii, cyfrowego przeciążenia czy równowagi między pracą a życiem prywatnym. Niezbędne są też zmiany legislacyjne, które pozwolą skutecznie monitorować i egzekwować prawa pracownicze w dynamicznych warunkach zatrudnienia.

Rola pracodawcy w kształtowaniu kultury bezpieczeństwa

Skuteczny system ochrony pracy to nie tylko regulacje i kontrole – to także kultura organizacyjna, w której bezpieczeństwo i higiena pracy stanowią fundament codziennych działań. Pracodawcy, którzy aktywnie angażują się w promowanie zasad BHP, organizują szkolenia i inwestują w dobre praktyki, realnie wpływają na zmniejszenie liczby wypadków oraz poprawę samopoczucia załogi. Troska o zdrowie i bezpieczeństwo pracowników przekłada się także na lepszą atmosferę w firmie, mniejsze rotacje i wyższą efektywność zespołu. Pracodawca powinien dawać przykład, a nie tylko egzekwować przepisy.

 

Źródło zdjęcia: https://pl.123rf.com/photo_94194143_koncepcja-zdrowia-i-bezpiecze%C5%84stwa-w-miejscu-pracy-%C5%BC%C3%B3%C5%82ty-kask-ochronny-szk%C5%82o-bezpieczne-i-zatyczka.html