Urlop na żądanie to szczególny rodzaj urlopu wypoczynkowego, który pozwala pracownikowi skorzystać z części przysługujących mu dni urlopu w nagłych, nieprzewidzianych sytuacjach. Każdy pracownik zatrudniony ma prawo do 4 dni urlopu na żądanie w roku kalendarzowym.

W praktyce oznacza to, że w dniu rozpoczęcia urlopu można wykorzystać wolne bez wcześniejszego planowania, jednak obowiązek pracodawcy dotyczący udzielenia urlopu ograniczony jest przez zasady wynikające z Kodeksu pracy. Żądanie przysługuje pracownikowi niezależnie od liczby pracodawców, u których pracuje oraz niezależnie od wymiaru czasu pracy.

Podstawy prawne urlopu na żądanie

W Kodeksie pracy (art. 167²) zapisano, że pracodawca jest obowiązany udzielić urlopu na żądanie, jeśli prośba pracownika zostanie zgłoszone najpóźniej w dniu rozpoczęcia koniecznego urlopu, czyli w chwili przewidywanego rozpoczęcia pracy według obowiązującego rozkładu czasu pracy. Oznacza to, że pracownik musi zgłosić urlop najpóźniej w dniu rozpoczęcia wolnego, a pracodawca poprzez osoby uprawnione ma obowiązek udzielania urlopu zgodnie z wnioskiem urlopowym pracownika. Odmowa pracodawcy może nastąpić tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy obecność pracownika w zakładzie pracy jest niezbędna ze względu na wyjątkowy interes zakładu lub konieczność zorganizowania zastępstwa.

Sąd Najwyższy w wyrokach z 16 września 2008 r. (II PK 26/08) i 28 października 2009 r. (II PK 123/09) wskazał, że rozpoczęcie urlopu przed formalnym udzieleniem urlopu przez pracodawcę może zostać uznane za nieusprawiedliwioną nieobecność w pracy i ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych.

Kto może skorzystać z urlopu na żądanie?

Urlop na żądanie przysługuje każdemu pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy – niezależnie od tego, w jakim wymiarze czasu pracy jest zatrudniony. Przysługuje on również w okresie próbnym, w tym samym wymiarze co urlop wypoczynkowy.

Dni urlopu na żądanie są wliczane do całkowitego wymiaru dni urlopu wypoczynkowego, dlatego nie zwiększają liczby dni wolnych w roku kalendarzowym. Niewykorzystany urlop na żądanie nie przechodzi na kolejny rok i staje się częścią standardowego urlopu wypoczynkowego.

Jak zgłosić urlop na żądanie?

Żądanie udzielenia urlopu najpóźniej należy zgłosić w dniu rozpoczęcia pracy, czyli przed rozpoczęciem dnia pracy. Można to zrobić telefonicznie, mailowo lub przez SMS, w zależności od ustaleń w zakładzie pracy.

Obowiązek udzielenia urlopu przez pracodawcę obejmuje udzielenie takiego urlopu, dopóki nie wystąpią szczególne okoliczności, które uniemożliwiają jego realizację. Pracownik nie może rozpocząć urlopu bez zgody pracodawcy, a odmówić żądaniu pracownika można tylko w wyjątkowych przypadkach.

Ile dni urlopu na żądanie można wziąć?

Pracownik ma prawo do 4 dni urlopu na żądanie w roku kalendarzowym. Każdy dzień urlopu na żądanie jest częścią urlopu wypoczynkowego, więc zmniejsza liczbę pozostałych dni urlopu wypoczynkowego.

Urlop na żądanie a wynagrodzenie

Ponieważ urlop na żądanie jest częścią urlopu wypoczynkowego, pracownik otrzymuje wynagrodzenie w pełnym wymiarze za każdy dzień wolny. Nie jest to dodatkowy urlop, tylko elastyczna forma wykorzystania dni urlopu, które już przysługują pracownikowi.

Odmowa udzielenia urlopu na żądanie

Chociaż pracodawca ma obowiązek udzielenia urlopu, może odmówić pracownikowi jego udzielenia w wyjątkowych sytuacjach. Są to na przykład:

  • zagrożenie interesu firmy,
  • brak możliwości zapewnienia całodobowej obecności w kluczowych działach,
  • pilne zadania uniemożliwiające udzielenie urlopu na żądanie.

W każdym przypadku odmowa pracodawcy powinna być uzasadniona, a pracownik musi poinformować pracodawcę o każdym dniu urlopu zgodnie z przepisami Kodeksu pracy.

Urlop na żądanie w praktyce

Urlop na żądanie pozwala pracownikowi reagować w nagłych sytuacjach. Są to przykładowo: choroba, nagła niedyspozycja, awaria mieszkania, pilne sprawy rodzinne lub niespodziewane okoliczności uniemożliwiające przyjście do pracy. Żądanie pracownika musi być zgłoszone najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu, a pracodawca poprzez osoby uprawnione ma obowiązek udzielania urlopu w terminie wskazanym przez pracownika, tak aby nie zakłócić pracy w zakładzie pracy.

Podsumowanie

Urlop na żądanie to elastyczna forma urlopu wypoczynkowego, umożliwiająca szybkie rozwiązanie nagłych sytuacji przez zatrudnionego pracownika. Każdy pracownik ma prawo do 4 dni urlopu na żądanie w roku kalendarzowym, zgłaszając swoją prośbę najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu.

Obowiązek udzielenia urlopu przez pracodawcę jest obligatoryjny dopóki nie wystąpią szczególne okoliczności, a nieusprawiedliwiona nieobecność pracownika może skutkować naruszeniem podstawowych obowiązków pracowniczych. Każdy dzień urlopu na żądanie jest częścią urlopu wypoczynkowego, a jego wykorzystanie wlicza się do całkowitego wymiaru czasu pracy w roku kalendarzowym.