Jakim regulacjom prawnym ulega praca w upale? Ekspert prawny GoWork.pl tłumaczy, co Kodeks pracy mówi o pracy w upale. Jakie obowiązki są nałożone na pracodawcę i czy możliwe jest wcześniejsze wyjście z pracy w czasie upałów? Wszystkie informacje prezentujemy poniżej.

Praca w upale a przepisy prawa pracy

Praca w upale to wyzwanie zarówno dla pracowników fizycznych, jak i biurowych. Wysokie temperatury mogą prowadzić do obniżenia wydajności, problemów zdrowotnych, a w skrajnych przypadkach – do udaru cieplnego. W Polsce przepisy Kodeksu pracy nakładają na pracodawców obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, szczególnie w czasie upałów.

Zgodnie z regulacjami, pracodawca powinien zapewnić:

  • Dostęp do wody pitnej – każdy pracownik musi mieć możliwość uzupełnienia płynów.
  • Odpowiednią wentylację lub klimatyzację w pomieszczeniach biurowych i halach produkcyjnych.
  • Przerwy regeneracyjne – w szczególności dla osób wykonujących prace fizyczne na zewnątrz.

Pracownicy fizyczni mogą domagać się dodatkowych przerw, jeśli temperatura na stanowisku pracy przekracza 25°C w pomieszczeniach lub 28°C na zewnątrz. W przypadku skrajnych temperatur, pracodawca może skrócić czas pracy lub przenieść wykonywanie obowiązków na godziny poranne lub wieczorne.

Jak radzić sobie z upałem podczas pracy fizycznej?

Dla osób wykonujących pracę na świeżym powietrzu, upały stanowią szczególne wyzwanie. Oto kilka praktycznych porad:

  1. Pij wodę regularnie – odwodnienie to jeden z największych problemów w czasie pracy w upale. Zaleca się picie co najmniej 2-3 litrów wody dziennie.
  2. Ubieraj się odpowiednio – lekkie, przewiewne ubrania z naturalnych materiałów, takich jak bawełna, pomagają utrzymać komfort termiczny.
  3. Używaj nakrycia głowy – kapelusz lub czapka chronią przed bezpośrednim działaniem promieni słonecznych.
  4. Rób przerwy w cieniu – praca bez odpoczynku w wysokiej temperaturze może prowadzić do przegrzania organizmu.
  5. Unikaj kawy i napojów gazowanych – choć kuszące, mogą przyczynić się do odwodnienia.

Pracodawcy powinni pamiętać, że ignorowanie tych zaleceń może prowadzić do odpowiedzialności prawnej, jeśli pracownik dozna uszczerbku na zdrowiu.

Praca biurowa w czasie upałów – jak zachować komfort?

Choć praca biurowa wydaje się mniej wymagająca pod względem fizycznym, wysokie temperatury mogą negatywnie wpływać na koncentrację i efektywność. Oto, jak radzić sobie z upałem w biurze:

  • Zadbaj o klimatyzację lub wentylatory – właściwa cyrkulacja powietrza to podstawa. Jeśli nie masz klimatyzacji, otwórz okna w porze porannej, gdy temperatura jest niższa.
  • Wybierz odpowiedni ubiór – lekkie, formalne ubrania, które pozwalają skórze oddychać, zwiększają komfort pracy.
  • Zrób przerwy na świeżym powietrzu – krótki spacer może pomóc w ochłodzeniu organizmu.
  • Unikaj przegrzewających posiłków – ciężkie, gorące potrawy mogą dodatkowo obciążyć organizm. Warto postawić na lekkie sałatki czy owoce.

Pracodawcy powinni również zapewnić rolety lub żaluzje, aby ograniczyć nagrzewanie się pomieszczeń od promieni słonecznych.

Praca w upale: warunki

Czy podczas pracy w upale przysługują nam szczególne przywileje? Kodeks pracy przewidział taką sytuację. To właśnie na pracodawcy ciąży obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy swoim pracownikom, także podczas występowania wyższej od maksymalnej temperatury w pracy.

Woda w pracy w czasie upałów – czy pracodawca musi ją zapewnić?

Podczas upałów, i nie tylko, pracodawca musi zapewnić pracownikom wodę zdatną do picia. Wynika to rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bhp (J.t.: Dz. U. z 2003 r. poz. 1650, z późn. zm.). 

Upały w pracy – jakie obowiązki ma pracodawca?

Jeśli jednak występujące warunki atmosferyczne, w postaci temperatury wyższej niż przeciętna, sprawiają, że m.in. praca w upale na zewnątrz staje się wyjątkowo uciążliwa, obowiązek ten ulega pewnemu rozszerzeniu. W takiej sytuacji zgodnie z Kodeksem pracy i zasadami BHP, pracodawca zmuszony jest zapewnić swojemu zespołowi również tzw. napoje profilaktyczne.

Przysługują one pracownikom, którzy pracują:

  • w warunkach gorącego mikroklimatu, charakteryzującego się wartością wskaźnika obciążenia termicznego (WBGT) – powyżej 25°C,
  • na zewnątrz, przy temperaturze otoczenia przekraczającej 25°C,
  • na stanowiskach pracy biurowej, gdzie temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28°C.

Napoje profilaktyczne: co to jest?

Co rozumiemy przez pojęcie napoi profilaktycznych? Muszą być one uzupełnione o odpowiednie sole mineralne, a także witaminy. Powinny zaspokoić potrzeby pracowników w ciągu trwania całej ich zmiany.

Nie zauważyliście niczego takiego w firmie, w której pracujecie w upale? Pamiętajcie, że tego typu przypadki można zgłaszać! Pracodawca, który uchyla się od tego obowiązku, może zgodnie z Kodeksem pracy zostać ukarany karą grzywny w wysokości od tysiąca do 30 tys. zł.

Wcześniejsze wyjście z pracy w czasie upałów – czy jest możliwe?

Choć przepisy Kodeksu pracy nie mówią wprost o skróceniu czasu pracy w związku z upałami, istnieje taka możliwość, o ile zostanie to ujęte w zakładowym regulaminie pracy. Decyzja w tym względzie należy jednak do pracodawcy, jako że odbywa się to na zasadzie przestoju w pracy w momencie, w którym temperatura przekroczy maksymalną dopuszczalną wysokość.

Muszą oni także pamiętać o tym, że taki gest wynika z ich dobrej woli, bowiem za ten dzień, pomimo krótszych godzin pracy, pracownikom przysługuje wynagrodzenie w pełnej wysokości.

Przerwy w pracy w czasie upałów – czy przysługują dodatkowe?

Pracodawca może też podjąć inne kroki w celu zapewnienia bezpieczeństwa pracy w upale. Może to być udostępnienie pracownikom klimatyzowanych pomieszczeń do odpoczynku, lub zadbanie o sprawną klimatyzację w miejscu pracy.

Jeśli to nie jest możliwe, właściciel firmy może także wprowadzić dodatkowe przerwy regeneracyjne w czasie pracy. To jednak również zależy od dobrej woli pracodawcy, jako że wynagrodzenie i w tym przypadku nie ulega zmniejszeniu.

Szukasz pracy w Sosnowcu? Sprawdź najlepsze oferty na GoWork.pl.

Praca w upale – Kodeks pracy, przepisy

Jakie jeszcze przepisy regulują kwestię tego, jakie obowiązki ma pracodawca podczas pracy w upały? Ekspertka prawna GoWork.pl, Angelika Kowalczyk opowiada o tym w kolejnym odcinku naszego cyklu „Pracodawca to (nie) Twój wróg”.

1. Jak przepisy regulują kwestię pracy w upale?

Problematyka pracy w upale mieści się w zakresie ogólnych przepisów Kodeksu pracy, regulujących bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Zgodnie z art. 207 § 2, pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki, a w szczególności:

1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy;
2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń;
3) reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy.

W Kodeksie pracy nie znajdziemy jednak konkretnych regulacji odnoszących się bezpośrednio do kwestii pracy w upale. Przepisy odpowiednie dla tej materii znajdziemy w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (dalej: Rozporządzenie).

2. Jakie obowiązki z racji pracy w upale nałożone są na pracodawcę?

Pracownikom pracującym w upale pracodawca ma obowiązek zapewnić dostateczną ilość wody zdatnej do picia oraz do celów higienicznosanitarnych, gospodarczych i przeciwpożarowych. § 13 Rozporządzenia wskazuje, że powinno to być 90l wody, w tym 60 l w przypadku korzystania z natrysków.

Zgodnie z § 112 Rozporządzenia, pracodawca powinien zorganizować wszystkim pracownikom wodę zdatną do picia lub inne napoje, a pracownikom zatrudnionym stale lub okresowo w warunkach szczególnie uciążliwych, zapewnić oprócz wody, inne napoje.

Ilość, rodzaj i temperatura tych napojów powinny być dostosowane do warunków wykonywania pracy i potrzeb fizjologicznych pracowników. Widzimy więc, że woda w pracy w czasie upałów powinna być zapewniona każdemu pracownikowi bez względu na wysokość temperatury i środowiska pracy, zaś niektórym z nich wody w upale należy się więcej. Kwestię tę reguluje szczegółowo § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.

Zgodnie z tym przepisem, pracodawca ma obowiązek zapewnić wodę w pracy w czasie upałów:

1) pracownikom zatrudnionym w warunkach gorącego mikroklimatu, charakteryzującego się wartością wskaźnika obciążenia termicznego (WBGT) powyżej 25 stopni Celsjusza (dodatkowo woda lub inny napój powinny być wzbogacone w sole mineralne i witaminy);
2) przy pracach na otwartej przestrzeni przy temperaturze otoczenia powyżej 25 stopni Celsjusza;
3) na stanowiskach pracy, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 stopni Celsjusza.
Woda w pracy w trakcie upałów powinna być dostępna dla pracownika przez całą zmianę roboczą (§ 6 ust. 3).

Przy pracy biurowej w upale, w pomieszczeniach powinna również być zapewniona odpowiednia temperatura, ale także wymiana powietrza oraz zabezpieczenie przed wilgocią, niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nasłonecznieniem (§ 15 Rozporządzenia).

Można więc uznać, że praca w upale bez klimatyzacji, która miałaby wiązać się ze wskazanymi wyżej niekorzystnymi warunkami, nie jest zgodna z prawem. 

Przykładowo w pracy w upale na hali, gdzie występują czynniki szkodliwe dla zdrowia w postaci wysokiej temperatury, powinny być zastosowane rozwiązania techniczne uniemożliwiające przedostawanie się wysokiej temperatury do innych pomieszczeń pracy oraz do pomieszczeń higienicznosanitarnych. Z drugiej strony, pomieszczenia pracy, w których przebywają pracownicy, nie mogą być zamykane w sposób uniemożliwiający wyjście z pomieszczenia (§ 23). Pracownik musi mieć możliwość ewentualnego wyjścia z pracy w czasie upału, choćby na przerwę.

Kwestię temperatury w pracy podczas upałów reguluje rozdział 3. wspomnianego Rozporządzenia. Wymaga jednak podkreślenia, że znajdziemy jedynie przepisy odnoszące się do minimalnej temperatury powietrza. Maksymalną temperaturę w pracy podczas upałów przepisy wskazują zatem jedynie pośrednio. § 32 Rozporządzenia informuje, że w pomieszczeniach pracy powinna być zapewniona wymiana powietrza wynikająca z potrzeb użytkowych i funkcji tych pomieszczeń, bilansu ciepła i wilgotności oraz zanieczyszczeń stałych i gazowych.

To oznacza, że maksymalną temperaturę w biurze czy kwestię pracy w upale na hali należy określać indywidualnie dla każdego miejsca pracy, z uwzględnieniem powyższych wskazań.

A zatem jak radzić sobie z upałem w pracy? Dobrym rozwiązaniem jest zapewnienie klimatyzacji. Ważne jednak, by klimatyzacja lub wentylacja nie powodowała przeciągów, wyziębienia lub przegrzewania pomieszczeń pracy, a strumień powietrza pochodzący z urządzeń wentylacji nawiewnej nie był skierowany bezpośrednio na stanowisko pracy (§ 35 Rozporządzenia).

Maksymalna temperatura nawiewanego powietrza nie powinna przekraczać 70 °C (343 K) przy nawiewie powietrza na wysokości nie mniejszej niż 3,5 m od poziomu podłogi stanowiska pracy i 45 °C (318 K) – w pozostałych przypadkach (§ 36).

Praca w upale na zewnątrz zobowiązuje pracodawcę do organizacji miejsca pracy w ten sposób, aby pracownicy byli chronieni przed zagrożeniami związanymi w szczególności z warunkami atmosferycznymi, w tym opadami, niską lub wysoką temperaturą czy silnym wiatrem.

W razie niebezpieczeństwa powinno być możliwe szybkie opuszczenie stanowisk pracy przez pracowników lub, w razie potrzeby, udzielenie im szybkiej pomocy. Z tego przypisu wynika więc, że możliwe jest ewentualne przynajmniej chwilowe skrócenie czasu pracy w związku z upałami, o ile upał ten stanowi bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia pracownika.

Oprócz powyższych obowiązków, pracodawca w czasie upału w pracy ma obowiązek dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy, do których należy również wysoka temperatura w miejscu pracy. Przykładowo, praca w upale na zewnątrz będzie wiązała się z zapewnieniem odpowiedniego ubrania, np. nakrycia głowy chroniącego przed przegrzaniem (art. 237[6] Kodeksu pracy).

Pracodawca jest obowiązany zapewnić dostarczanie pracownikom środków higieny osobistej, których ilość i rodzaje powinny być dostosowane do rodzaju i stopnia zanieczyszczenia ciała przy określonych pracach. Jeżeli zatem pracodawca zatrudnia pracowników np. przy pracy w upale na hali montażowej, jest obowiązany zapewnić im odpowiedni strój, jak również powinien umożliwić im przynajmniej wzięcia prysznica po skończonej pracy.

Niektórym pracownikom powinno zostać zapewnione miejsce do wypoczynku, z którego mogą skorzystać w ramach przerwy w pracy w czasie upałów. W § 37 ust. 1 pkt 3 Załącznika nr 3 wspomnianego wyżej Rozporządzenia wskazano, że pracodawca powinien zapewnić łatwo dostępne pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku pracowników, jeżeli wymaga tego ich bezpieczeństwo i zdrowie, a w szczególności gdy praca wykonywana jest w pomieszczeniach, w których temperatura spowodowana procesami technologicznymi jest stale wyższa niż 30 °C (303 K).

Zauważmy, że regulacja ta odnosi się w szczególności, a nie wyłącznie do wspomnianych pracowników, a zatem pracodawca może zapewnić nie tylko pomieszczenie do odpoczynku, ale również np. dodatkową przerwę w pracy w czasie upałów innym, niewskazanym wyżej pracownikom, jeżeli wymaga tego ich bezpieczeństwo i zdrowie.

3. Jakie konsekwencje prawne czekają pracodawcę, który ich nie dopełni?

Jeżeli pracodawca nie dopełnia swoich obowiązków w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków pracy w upale, a tym samym nie przestrzega przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, podlega karze grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł, zgodnie z art. 283 § 1 Kodeksu pracy.

Ponadto, pracodawcy mogą grozić również inne, surowsze konsekwencje na mocy prawa karnego, w zależności od tego, jakie skutki wywołało naruszenie przepisów bhp o pracy w upale (np. w przypadku uszczerbku na zdrowiu pracownika jako konsekwencji naruszenia przepisów bhp przez pracodawcę).

4. Czy pracownik ma prawo odmówić pracy w upale?

Zgodnie z art. 210 Kodeksu pracy, w razie gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego.

Oznacza to, że pracownik teoretycznie ma prawo do odmowy pracy w upały, pod warunkiem jednak, by wykonywanie takiej pracy w upale mogło stwarzało bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia jego lub innych osób (najlepszym przykładem jest potencjalne ryzyko udaru, w szczególności u osób szczególnie narażonych, np. starszych).

Kwestia zatem ewentualnego wcześniejszego wyjścia z pracy w trakcie upałów oceniana będzie indywidualnie, zależnie od specyfiki pracy i miejsca zatrudnienia.

Jeżeli już pracownik powstrzyma się od wykonywania pracy lub oddali się z miejsca zagrożenia w przypadku powyższym, to zachowuje prawo do wynagrodzenia (pod warunkiem, że rzeczywiście był uprawniony do skrócenia czasu pracy w trakcie upałów w świetle w/w regulacji).

Warto zwrócić jednak uwagę na § 4 wspomnianego artykułu, zgodnie z którym pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełożonego, powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób.

Taka sytuacja niewątpliwie może zdarzyć się w sytuacji pracy w upale, albowiem wysokie temperatury negatywnie wpływają na procesy poznawcze. Jednakże znów kwestia ewentualnego prawa do odmowy pracy w upale oceniania będzie indywidualnie, zależnie od okoliczności.