Różnorodność urlopów w polskim prawie pracy jest dość duża. Zależą one głównie od sytuacji, w jakiej pozostaje pracownik. A występują również zdarzenia nagłe i trudne do przewidzenia. W takim przypadku do dyspozycji zatrudnionego pozostaje urlop z powodu siły wyższej. Sprawdzamy, komu on przysługuje, w jakim wymiarze i jak z niego skorzystać.
Nagła potrzeba zwolnienia się z pracy zwykle kojarzyła się z koniecznością skorzystania z urlopu na żądanie. Jednak od kwietnia 2023 roku funkcjonuje już nowa forma dni wolnych w określonych przypadkach. Urlop siła wyższa został wprowadzony do Kodeksu pracy, aby umożliwić pracownikom radzenie sobie z pilnymi sprawami związanymi z rodziną. Komu przysługuje urlop z powodu siły wyższej? Jaki ma wymiar? Jak skorzystać z urlopu z powodu siły wyższej?
Czym jest siła wyższa?
Jeśli chodzi o pojęcie siły wyższej, nie jest to wyrażenie całkiem nowe. Pojawia się na różnych płaszczyznach prawa, ale od 2023 roku także w zapisach Kodeksu pracy. Choć nie ma oficjalnej definicji siły wyższej, jej występowanie wskazywane jest w orzecznictwie sądowym. Według zapisów za taki przypadek można uznawać zdarzenie zewnętrzne i niemożliwe do przewidzenia, czy zapobiegnięcia (ryzyko jest znikome). Zakres odpowiedzialności w sytuacji działania siły wyższej różni się w porównaniu do przypadków, które nie są nagłe i trudne do określenia.
Siła wyższa – jakie sytuacje?
Czego może dotyczyć siła wyższa? Najczęściej mówi się o przejawach działania natury, a więc katastrofy typu powódź, huragan, trzęsienie ziemi. W orzecznictwie pojawia się także określenie siły wyższej dotyczącej aktów władzy publicznej, a także zjawisk społecznych lub politycznych o skali katastrofalnej.
Komu przysługuje urlop z powodu działania siły wyższej?
Regulacje związane z zakresem i możliwością jego wykorzystania w przypadku urlopu z powodu siły wyższej są wymienione w art. 148¹ Kodeksu pracy. Według ust. 1 pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna natychmiastowa obecność pracownika.
Z urlopu z powodu siły wyższej może skorzystać zarówno pracownik zatrudniony na pełny etat, jak również tylko na jego część. Ponadto prawo do skorzystania z takiej formy mają również wybrane grupy zawodowe:
1) policjanci,
2) strażacy,
3) żołnierze zawodowi,
4) funkcjonariusze Krajowej Administracji Skarbowej, Straży Granicznej i Służby Więziennej.
Jednocześnie zapewnienie możliwości skorzystania z urlopu siły wyższej nie jest obowiązkowe w przypadku zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej np. umowy zlecenie, umowy o dzieło, czy kontraktu B2B.
Urlop siła wyższa – jaki powód?
Przepisy Kodeksu pracy związane z urlopem z powodu siły wyższej nie wskazują dokładnie, w jakich sytuacjach ma ono zastosowanie. Wskazano jedynie ogólne pojęcie siły wyższej i fakt, że zdarzenie wymaga natychmiastowej obecności pracownika. Co możemy uznawać za takie przypadki?
Powodem może być tutaj nagła choroba dziecka lub wypadek członka rodziny. W obu sytuacjach pracownik będzie potrzebny, aby wspierać swoich bliskich, a jednocześnie nie jest w stanie wykonywać swoich obowiązków. Do pilnych spraw rodzinnych można również zaliczyć nagłe zdarzenie związane np. z awarią w domu, czy pożarem.
Jaki jest wymiar urlopu z powodu siły wyższej?
Zgodnie z Kodeksem pracy, pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego urlop z powodu działania siły wyższej w wymiarze 2 dni albo 16 godzin. Ze względu na różny wymiar, pracownik sam może wybrać, czy woli skorzystać z urlopu z powodu siły wyższej w formie dnia, czy godziny. O sposobie wykorzystania w danym roku kalendarzowym zwolnienia od pracy, decyduje on w pierwszym wniosku.
W przypadku pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz zatrudnionego, którego dobowa norma czasu pracy jest niższa niż 8 godzin, urlop z powodu działania siły wyższej również obowiązuje. W tych sytuacjach zwolnienie od pracy udzielane w wymiarze godzinowym ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Niepełną godzinę zwolnienia od pracy zaokrągla się w górę do pełnej godziny.
Warto tu podkreślić, że urlop z powodu działania siły wyższej nie jest wliczany do standardowego urlopu wypoczynkowego i stanowi odmienną pulę do wykorzystania z woli pracownika.
Urlop siła wyższa a wynagrodzenie
W okresie tego zwolnienia od pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia. Mniejsza wypłata jest więc konsekwencją łatwości, z jaką można otrzymać takie zwolnienie w sprawach nagłych.
Jeśli pracownikowi zależy na pełnym wynagrodzeniu, a istnieje taka możliwość, korzystniejszym rozwiązaniem jest urlop na żądanie. Osoba, która składa taki wniosek, może liczyć na wypłatę pełnego wynagrodzenia.
Jak wziąć urlop z powodu siły wyższej?
Według przepisów pracodawca jest obowiązany do udzielenia zwolnienia od pracy związanego z urlopem z powodu siły wyższej na wniosek zgłoszony przez pracownika najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Co należy zrobić, aby go otrzymać?
1) Pracownik decyduje na wybór urlopu z powodu działania siły wyższej, jeśli wiąże się on z pilną sprawą rodzinną wymagającą jego obecności.
2) Pracownik składa wniosek do pracodawcy o udzielenie zwolnienia od pracy wynikającego z urlopu z powodu siły wyższej. W przepisach nie wskazano, jaką formę ma przybrać przekazywany wniosek. Jeśli sytuacja jest nagła, dopuszcza się przekazanie informacji pracodawcy na podstawie rozmowy telefonicznej, wiadomości SMS, czy poczty e-mail.
3) Pracodawca jest zobowiązany udzielić urlopu z powodu siły wyższej na wniosek pracownika.
Jednocześnie trzeba pamiętać, że zawiadomienie pracodawcy o zaistniałej sytuacji jest obowiązkowe. Niestawienie się w pracy bez ważnego powodu i uzasadnienia nawet w przypadku pojawienia się pilnej sprawy rodzinnej może skutkować poważnymi konsekwencjami dla pracownika, takimi jak kara nagany, czy wypowiedzenie umowy o pracę.
Urlop siła wyższa a urlop na żądanie
Ze względu na możliwość łatwego skorzystania z nieobecności w pracy, urlop z powodu siły wyższej i urlop na żądanie mogą być ze sobą utożsamiane. Mają one wiele wspólnego, jednak w Kodeksie pracy są rozumiane jako inna forma urlopu. Zarówno z urlopu z powodu siły wyższej, jaki i z urlopu na żądanie można skorzystać, składając wniosek najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu. Tutaj podobieństwa się jednak kończą.
Różnice między urlopem z powodu siły wyższej a urlopem na żądanie
Jakie są więc różnice? Wbrew pozorom jest ich dość sporo. Są one następujące:
1) Wymiar urlopu z powodu siły wyższej jest niższy i wynosi 2 dni albo 16 godzin. W przypadku urlopu na żądanie pracownikowi przysługuje już nie więcej niż 4 dni w każdym roku kalendarzowym.
2) Kolejną różnicą jest kwestia wynagrodzenia za pracę. Jeśli chodzi o urlop z powodu siły wyższej, podczas tego zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wypłaty jedynie 50% pensji. Z kolei urlop na żądanie jest płatny w wysokości 100% wynagrodzenia.
3) Nieco inaczej przedstawia się także kwestia powodu, dla którego można skorzystać z obu możliwości nieobecności w pracy. Urlop siła wyższa musi być poparty pilną i nagłą sytuacją rodzinną wymagającą obecności pracownika. W sytuacji korzystania z urlopu na żądanie, wniosek pracownika nie musi być poparty konkretnym powodem – może być dowolny.
Źródła zdjęć:
- https://pl.123rf.com/photo_90226711_kobieta-siedzi-obok-chorej-dziewczynki-trzyma-w-r%C4%99ku-termometr-kt%C3%B3ry-dziewczynki-mierzy%C5%82y.html
- https://pl.123rf.com/photo_96214857_s%C4%99dzia-m%C5%82otek-z-prawnikami-odbywaj%C4%85cymi-spotkanie-zespo%C5%82u-w-tle-kancelarii-prawnej-koncepty-prawne.html
