Weksel to specyficzny rodzaj papieru wartościowego, który jest dość powszechnie stosowany w obrocie gospodarczym. Choć jest to niezwykle poręczny instrument finansowy, to jednak zwykle o wekslach słyszymy w kontekście nadużyć finansowych czy oszustw. Nie ma jednak powodu by obawiać się weksli – warto jednak rozumieć ich konstrukcje, znać rodzaje weksli, a także wiedzieć, w jakich sytuacjach mają one swoje zastosowanie.

weksel

Czym jest weksel i jakie rodzaje weksli wyróżniamy? Czy dokładnie jest weksel in blanco i na co trzeba uważać w jego kontekście? Jakie są funkcje weksla i na jakie kategorie możemy podzielić dłużników i wierzycieli? W jaki sposób Ustawa Prawo wekslowe reguluje klauzule i konstrukcje weksli? Jak napisać weksel i co koniecznie musi on zawierać? Na te i inne pytania postaramy się odpowiedzieć w niniejszym materiale.

Weksel – co to jest? Definicja

Weksel to specyficzny rodzaj papieru wartościowego, który przez wzgląd na rodzaj weksla służyć może określonym celom finansowym. Weksel w swej najpowszechniejszej formie służy zwykle jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, gdzie wystawca weksla zobowiązuje się do uiszczenia stosownej należności (zapłata sumy wekslowej) na rzecz wierzyciela. Jego funkcjonalność, konstrukcja, a także przewidywane okoliczności zastosowania, zostały ujęte przez ustawę Prawo wekslowe.

Do pewnego stopnia można by zatem powiedzieć, że weksel to wydanie nakazu zapłaty określonej w sumie wekslowej, co do czego osobiście i z własnej woli zobowiązuje się sam dłużnik. Co do zasady, wierzyciel wekslowy może upomnieć się o zapłatę należności w dowolnym momencie, co nierzadko mogłoby stanowić dla dłużnika poważny problem – szczególnie w przypadku weksla in blanco.

Powyższy fakt wynika to z zasady abstrakcyjności stosunku wekslowego, a więc niezależności zobowiązania od jakichkolwiek innych czynników – nawet jeżeli takowe rzeczywiście występują. Wobec tego weksel jako samodzielny dokument funkcjonuje dość rzadko – zwykle zasady dotyczące jego stosowania reguluje indywidualna umowa wekslowa, zawarta pomiędzy dłużnikiem, a wierzycielem.

Dzięki umowie wekslowej możemy uregulować kontekst takiego zobowiązania, wobec czego wystawca weksla może zabezpieczyć się przed koniecznością zapłaty sumy wekslowej w sytuacji, w której przyczyny utworzenia rzeczonego dokumentu miałyby wygasnąć.

Czy weksel jest bezpieczny?

Weksel w publicznej świadomości owiany jest złą sławą, głównie za sprawą nadużyć, jakie może rodzić jego niewłaściwe wykorzystanie. Niegdyś oszustwa związane z wykorzystaniem weksli były bardzo powszechne, szczególnie gdy idzie o weksel in blanco. Niemniej, na kanwie przykrych wydarzeń lat dziewięćdziesiątych i wczesnego początku XXI wieku, świadomość społeczna względem bezpieczeństwa weksli zwiększyła się.

Niebezpieczną dla dłużnika okoliczność zawsze stanowiła konstrukcja weksla, która umożliwiała wierzycielowi odebranie należności bez względu na pozostałe kwestie, związane z samą zasadnością powstania dokumentu. Wobec tego, tym groźniejszą sytuację stanowił weksel in blanco, gdzie wysokość sumy wekslowej określana była przez wierzyciela wekslowego po uprawomocnieniu się dokumentu.

Niemniej, bez względu na jakiekolwiek elementy weksla, wystawca weksla powinien pamiętać o tym, by każdy wystawiany przez niego weksel znajdował zabezpieczenie w umowie wekslowej – tylko ona będzie w stanie zabezpieczyć dłużnika przed nieprawidłowościami związanymi z nieuprawnioną egzekucją należności.

Indos weksla – czym jest i na czym polega?

Indos weksla to inaczej przeniesienie praw do jego użytkowania z jednego podmiotu na inny. Może dotyczyć zarówno przeniesienia prawa własności z jednego wierzyciela na innego, lub dotyczyć zmiany dłużnika wekslowego. Ta druga sytuacja jest nieodzownie związana z instytucją żyranta, który w razie niewypłacalności pierwszego dłużnika przyjmuje na siebie zobowiązanie spłaty należnej sumy wekslowej.

Indos weksla na kolejnego wierzyciela podzielić można na cztery rodzaje. Pierwszym i najczęstszym jest indos imienny, gdzie indosatariusz wskazywany jest z imienia. Drugim jest indos in blanco, dotyczący oczywiście weksli in blanco wyłącznie – indosatariuszem jest wówczas okaziciel weksla. Pozostałe dwa typy indosu nie powodują de facto przeniesienia praw z weksla na kolejnego wierzyciela. Jest to indos zastawczy (gdy indosant oddaje weksel w zastaw indosatariuszowi) oraz indos pełnomocniczy – udzielający indosatariuszowi upoważnienia do wykonywania praw z weksla w imieniu indosanta.

Jakie są rodzaje weksli?

Polskie prawo wyróżnia kilka rodzajów weksli, które różnić się od siebie mogą strukturą czy przeznaczeniem. Dwa podstawowe rodzaje weksli to weksel własny i weksel trasowany. Specyficznym rodzajem weksla własnego jest weksel in blanco, natomiast weksel inwestycyjny może stanowić pochodną zarówno weksla własnego, jak i weksla trasowanego.

Weksel własny (sola)

Weksel własny – inaczej zwany wekslem suchym, prostym, lub znany jako sola – to podstawowy weksel w obrocie. W jego ramach wystawca weksla przyrzeka remitentowi – czyli wierzycielowi – dopełnienie zobowiązań wynikających z konieczności opłacenia sumy wekslowej ujętej w wekslu na jego rzecz, w określonym miejscu i czasie. Weksel własny staje się papierem wartościowym wraz z chwilą podpisania się na nim wystawcy weksla.

Weksel trasowany (ciągniony)

Weksel trasowany ma takie samo znaczenie prawne jak weksel własny, jednak różnica polega na sposobie jego emisji. W tym przypadku to nadal trafia on do remitenta, jednak wystawiany jest przez pośrednika – trasanta – który w dokumencie oznacza trasata jako osobę zobowiązaną do zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej.

Weksel trasowany staje się papierem wartościowym wraz z chwilą podpisania go przez trasata, nie przez trasanta – a więc w chwili zaakceptowania formy spłaty należności przez dłużnika.

Weksel in blanco

Weksel in blanco to specyficzny rodzaj weksla własnego, który wystawiany jest tak samo jak sola, jednak cechuje go jedna bardzo ważna kwestia – wystawca weksla in blanco nie określa w dokumencie kwoty należności.

Z punktu widzenia prawa wekslowego, weksel in blanco staje się wekslem zwykłym dopiero w chwili uzupełnienia na nim przez remitenta brakującej sumy wekslowej (o ile pozostałe elementy weksla są uzupełnione). Dopełnieniem weksla in blanco zwykle jest odpowiednia umowa (deklaracja wekslowa), która reguluje warunki wykorzystania dokumentu, a także określa sumę wekslową jak ma zostać umieszczona w dokumencie przez remitenta.

Warto pamiętać, że w sytuacji w której remitent wypełni weksel niewłaściwą sumą, nieważność weksla nie jest stwierdzana – zamiast tego dłużnik będzie zobowiązany do zapłaty sumy wekslowej ujętej w umowie. W przypadku stwierdzenia innych nieprawidłowości, lub wątpliwości co do okoliczności w których weksel in blanco został wykorzystany, sprawę powinniśmy skierować do sądu.

Weksle inwestycyjne

Weksel inwestycyjny to stosunkowo nowa forma prawna, jednak od samego początku swego istnienia budzi poważne zastrzeżenia. Polega ona na tym, że spółka pożycza pieniądze od inwestora, po czym – pełniąc funkcję pośrednika – pożycza je swojemu klientowi i zarabia na różnicy kosztów. Weksel inwestycyjny nie podlega regulacjom KNF i nie bez powodu nie budzi zaufania, gdyż od razu na myśl przychodzi próba emisji obligacji z pominięciem właściwych regulacji finansowych.

Partycypacja w tego rodzaju procederze jest zdecydowanie odradzana. Jeżeli otrzymujesz propozycję udziału w wekslu inwestycyjnym jako inwestor, najlepiej od razu odmów – dużo rozsądniejszym będzie ulokowanie swoich pieniędzy w obligacjach Skarbu Państwa lub papierach wartościowych emitowanych przez spółki notowane na giełdzie.

Funkcje weksla – w jakich sytuacjach można wykorzystać weksel?

Jak już wspominaliśmy wyżej, weksel pełni wiele wartościowych funkcji na rynku, choć nadal nie cieszy się w społeczeństwie dostatecznym zaufaniem jako instrument finansowy. Niemniej, zwiększanie świadomości społecznej w zakresie natury weksli może zaowocować w przyszłości zwiększeniem dynamiki lokalnych rynków.

Pierwszy ku temu krok może stanowić unaocznienie funkcji weksla, jakie ten pełni w obrocie gospodarczym. Wyróżniamy cztery kluczowe funkcje weksli:

  • Funkcja kredytowa – rozumiana jako forma kredytu kupieckiego, gdzie weksel pozwala na odroczenie płatności za towar lub usługę. Szczególną formą funkcji kredytowej może być funkcja refinansowa, pozwalająca na szybsze otrzymanie od banku określonej sumy wekslowej, pod warunkiem przedstawienia weksla do dyskonta. Nierzadko funkcja refinansowa opisywana jest jako autonomiczna funkcja, a nie element funkcji kredytowej.

  • Funkcja płatnicza – w pewnych okolicznościach weksel może być stosowany jako zapłata za towar, szczególnie gdy jest to weksel własny lub weksel trasowany w porozumieniu z instytucją bankową lub parabankową.

  • Funkcja gwarancyjna – jedna z najpopularniejszych funkcji weksla, dzięki któremu wierzyciel może zabezpieczyć pożyczone dłużnikowi środki; w razie problemów z terminową spłatą zadłużenia, droga do egzekucji należności będzie krótsza i skuteczniejsza.

  • Funkcja obiegowa – weksel może stanowić dokument pośredniczący w przenoszeniu określonym praw i obowiązków majątkowych pomiędzy podmiotami.

Piątą z funkcji weksla mogłaby być funkcja inwestycyjna, dzięki której przedsiębiorcy mogliby lokować część swojego kapitału (oszczędności) w papier wartościowy, stanowiący imitację obligacji. Jak wyjaśnialiśmy wyżej, to balansujące na granicy prawa rozwiązanie może być nie tylko nieskuteczne, ale i szkodliwe – dużo lepiej jest inwestować swoje zasoby w nieruchomości, złoto czy obligacje Skarbu Państwa.

Dłużnicy i wierzyciele wekslowi – rodzaje

Terminologia skupiona wokół prawa wekslowego może wydawać się trudna i nieprzystępna. Z całą pewnością przyswojenie tego rodzaju wiedzy dla laika może być trudne, jednak jeżeli mamy zamiar jakkolwiek partycypować w obrocie wekslowym, to powinniśmy poznać przynajmniej nazewnictwo związane z charakterem podmiotów biorących w nim udział.

Taka wiedza pośrednio pozwoli nam się uchronić przed ewentualnymi oszustwami czy fatalnymi w skutkach pomyłkami prawnej natury, za które być może nie zawsze przyjdzie nam odpowiadać własnym majątkiem, ale na pewno czasem – w przypadku skierowania sprawy na drogę sądową.

Żaden weksel nie mógłby powstać, gdyby wystawca weksla go nie wyemitował. Wobec tego w pierwszej kolejności warto poznać rodzaje dłużników, z jakimi możemy mieć do czynienia – lub jakimi możemy się stać – w przypadku wystawiania bądź przyjmowania weksli:

  • Wystawca weksla (bezpośredni) – osoba, która osobiście wystawiła weksel i zobowiązała się do zapłaty określonej sumy wekslowej na rzecz remitenta.

  • Trasat – osoba przedstawiona przez wystawcę weksla do pokrycia należności wynikających z dokumentu.

  • Przyjemca (lub akceptant) – trasat który zaakceptował zobowiązanie wekslowe (na przykład w przypadku weksla ciągnionego wystawionego przez trasanta).

  • Poręczyciel wekslowy (avalista) – zgodnie z nazwą, jest to osoba ujęta w wekslu, która gwarantuje zapłatę sumy wekslowej przez dłużnika.

  • Indostant (żyrant) – osoba, która w ramach indosu może przejąć na siebie zobowiązania wekslowe; opłaca je w sytuacji, w której pierwotny dłużnik okaże się niewypłacalny.

  • Akceptant przez wyręczenie (adresat w potrzebie) – osoba wskazana do warunkowej zapłaty sumy wekslowej przez wystawcę, avalistę lub indosanta.

  • Regresat – osoby odpowiadające z weksla w drodze regresu.

  • Inny płatnik sumy wekslowej – osoba uiszczająca zobowiązanie wekslowe z pominięciem trasata lub akceptanta (bez upoważnienia z prawnego punktu widzenia).

Wierzyciele również mogą zostać podzieleni na kilka kategorii, przede wszystkim w zależności od sposobu nabycia weksla. Wyróżniamy w tym zakresie następujące typy wierzycieli:

  • Remitent – pierwszy wierzyciel wekslowy; osoba, na której rzecz dokonana ma być zapłata sumy wekslowej.

  • Indosatariusz (żyrantariusz) – każdy wierzyciel, który nabył prawa do użytkowania weksla w drodze indosu.

  • Wyręczyciel – osoba dokonująca zapłaty za dowolnego dłużnika, jednocześnie stając się później jego wierzycielem.

  • Regredient – wierzyciel żądający spłaty sumy wekslowej w drodze regresu.

Jak wystawić weksel?

Sposób wystawienia weksla jest zależny przede wszystkim od jego typu, określającego jednocześnie przeznaczenie. Weksel własny wystawiamy zwykle w celu otrzymania pożyczki lub jako gwarancję dla określonej współpracy z inwestorem. Przy wekslu trasowanym charakter wystawianego przez nas weksla zmienia się o 180 stopni, bo w takiej sytuacji to my jako trasant kierujemy trasata do remitenta. Jako inwestor lub pożyczkodawca weksel możemy także otrzymać.

Bez względu jednak na rodzaj weksla, jego poprawne wystawienie jest niezmiernie istotne z punktu widzenia ważności dokumentu. Co do zasady, nie musimy go nigdzie rejestrować czy potwierdzać notarialnie, choć może to stanowić dodatkowe zabezpieczenie. Weksel tak naprawdę możemy spisać długopisem na kartce papieru – jednak żeby ważność weksla znajdowała swe potwierdzenie w prawie, musi on zawierać określone dane.

Weksel własny – jakie dane musi zawierać?

Istnieje szereg danych które pod rygorem nieważności muszą znaleźć się na wekslu – fakt ten reguluje prawo wekslowe. Przede wszystkim dokument musi być opatrzony nazwą „weksel” w języku, w którym został sporządzony. Do tego na wekslu musi się znaleźć suma wekslowa oraz bezwarunkowe zobowiązanie trasata do jej uiszczenia na rzecz remitenta lub innej strony prawnie do tego obligowanej. Przyrzeczenie musi mieć formę słowną „zapłacę” lub „zapłacimy”, zależnie od charakteru trasata. Załączyć można również przyczynę zobowiązania wekslowego podpisującego, szczególnie w sytuacji, w której załącznik do weksla stanowi umowa wekslowa.

Istotna jest także informacja na temat miejsca wystawienia weksla, daty jego wystawienia oraz termin płatności sumy wekslowej – wraz z informacją o odroczonym terminie płatności należności, jeżeli takowy występuje. Naturalnie, niezbędny dla wejścia w życie postanowień dokumentu jest także podpis wystawcy weksla i podpis trasata (lub innych stron również, jeżeli charakter weksla wymaga ich partycypacji).

Elementy weksla in blanco są takie same, jak w przypadku weksla zwykłego – jedyną różnicę stanowi fakt, że suma wekslowa nie jest wpisywana, a wynikać będzie z określonych porozumień między dłużnikiem a wierzycielem. Dobrą praktyką w przypadku weksli in blanco jest tworzenie umowy wekslowej, dzięki czemu jako dłużnik wekslowy będziemy w stanie uniknąć nadużyć ze strony wierzyciela.

Klauzule wekslowe – jakie są i o czym trzeba pamiętać?

Treść weksla mogą uzupełniać klauzule wekslowe, które formują dodatkowe aspekty dokumentu, istotne dla indywidualnych przypadków. Prawo wekslowe wyróżnia cztery typy klauzul:

  • Klauzule wekslowo skuteczne – są to klauzule, które mają zasadnicze znaczenie dla charakteru weksla, a ich treść jest zdefiniowana w prawie wekslowym. Jako przykład można wskazać zwolnienie od protestu, wymóg uiszczenia zapłaty w siedzibie osoby trzeciej, oprocentowanie sumy wekslowej czy zakaz indosowania weksla.

  • Klauzule wekslowo obojętne – wszystkie klauzule które nie powodują nieważności weksla, ale z punktu widzenia prawa wekslowego uznaje się je za nieistotne. W przypadku braku umowy wekslowej mają znaczenie wyłącznie kosmetyczne lub informacyjne, a ich przestrzeganie zależy jedynie od dobrej woli obu stron.

  • Klauzule zakazane – obejmują wszystkie klauzule, których umieszczenie w wekslu czyni go nieważnym.

  • Klauzule pozawekslowe – klauzule mające znaczenie dla stosunków między dłużnikiem a wierzycielem z których weksel wynika, ale które nie mają znaczenia dla fundamentalnych zasad weksla. Może to być klauzula waluty lub pokrycia, albo zastrzeżenia typu „weksel gwarancyjny” czy „weksel kaucyjny”. Również w w przypadku zastrzeżeń warto zatroszczyć się o umowę wekslową, bo może wydarzyć się tak, że klauzule pozawekslowe (w wyniku nieuczciwości remitenta) zostaną przez sąd uznane za klauzule wekslowo obojętne.

Weksel in blanco – na co trzeba uważać?

Sytuacja prawna weksla in blanco jeszcze do niedawna budziła spore kontrowersje, głównie za sprawą nieuczciwości jakich wobec dłużników dopuszczali się niektórzy wierzyciele. Możliwość tę mieli z uwagi na fakt, że weksel in blanco pozbawiony jest wielu elementów (na przykład oznaczenie terminu płatności czy brak sumy wekslowej), których dopiero późniejsze uzupełnienie czyni zeń weksel właściwy z punktu widzenia prawa.

Weksel in blanco może być jednak niebezpieczny. Nagminne były sytuacje wpisywania do weksla sumy wyższej (przez remitentów) niż ustalona wcześniej z dłużnikiem. Problemem mogły być również terminy spłaty sumy wekslowej, gdzie wierzyciele mogli żądać jej znacznie wcześniej, niż sugerowałyby to ustalenia z dłużnikiem.

Rozwiązaniem takiego problemu może być umowa wekslowa, sporządzana przez obie strony przy okazji podpisywania weksla. Może ona ustalać rozmaite okoliczności dotyczące zarówno utworzenia stosunku wekslowego, jak i zasad jego realizacji. Umowa wekslowa może być także sporządzona notarialnie – to ostatni bastion gwarantujący obu stronom uczciwe podejście do zagadnienia.