2) W jakiej sytuacji odmowa pracownika wykonywania pracy nadliczbowej jest uzasadniona?
Niektórzy eksperci dopuszczają odmowę wykonywania pracy ponadnormatywnej, zleconej ze względu na szczególne potrzeby pracodawcy, w przypadku przekroczenia dopuszczalnego limitu godzin nadliczbowych albo gwarantowanego okresu odpoczynku (zob. A. Sobczyk, Kodeks Pracy - Komentarz, ODDK, Gdańsk 2004 r.). Według Macieja Nałęcza (Kodeks pracy - Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005 r.) pracownik może odmówić pracy w godzinach nadliczbowych, gdy polecenie takiej pracy jest bezprawne, np. zostało wydane osobie objętej zakazem zatrudniania w godzinach nadliczbowych.
Według innych autorów z odmowy wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych może skorzystać jedynie pracownik zatrudniony przy pracach wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób. Regulujący tę kwestię art. 210 § 4 K.p. chroni nie tylko pracownika, ale również inne osoby, których bezpieczeństwo zależy od jego dyspozycji psychofizycznej. Decyzję o powstrzymaniu się od pracy podejmuje sam pracownik na podstawie subiektywnej oceny swoich możliwości, a jego niedyspozycja nie musi być potwierdzona przez lekarza. Wykaz 36 rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej zawiera załącznik do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w tej sprawie (Dz. U. nr 62, poz. 287). Z prawa do powstrzymania się od wykonywania pracy, w tym nadliczbowej, nie mogą jednakże skorzystać również ze względu na stan psychofizyczny pracownicy, którzy stale pracują w zagrożeniu zdrowia lub życia, a ich obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia (np. strażacy, pracownicy zatrudnieni w ratownictwie górskim, chemicznym, górniczym).
Załącznik
WYKAZ RODZAJÓW PRAC WYMAGAJĄCYCH SZCZEGÓLNEJ SPRAWNOŚCI PSYCHOFIZYCZNEJ
1.Prace przy obsłudze suwnic sterowanych z kabiny i zdalnie sterowanych.
2.Prace przy obsłudze podnośników i platform hydraulicznych.
3.Prace przy obsłudze układnic magazynowych.
4.Prace przy obsłudze żurawi wieżowych i samojezdnych.
5.Prace operatorów samojezdnych ciężkich maszyn budowlanych i maszyn drogowych.
6.Prace przy obsłudze urządzeń mechanicznych, związanych z czynnościami wyburzeniowymi.
7.Prace operatorów pulpitów sterowniczych urządzeń technologicznych wielofunkcyjnych i wielozadaniowych.
8.Prace przy obsłudze urządzeń walcowniczych przy wprowadzaniu pasm do wykrojów walcowniczych przy użyciu narzędzi ręcznych.
9.Prace drużyn trakcyjnych oraz maszynistów - operatorów samojezdnych ciężkich maszyn torowych i kierowców drezyn motorowych.
10.Prace nastawniczego, ustawiacza i manewrowego na kolei i na zakładowych bocznicach kolejowych oraz prace dyżurnego ruchu na kolei.
11.Prace kierowców: autobusów, pojazdów przewożących materiały niebezpieczne oraz pojazdów o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 16 ton i długości powyżej 12 m, trolejbusów i motorniczych tramwajów.
12.Prace przy montażu i remoncie sieci trakcyjnych.
13.Prace przy liniach napowietrznych niskich, średnich i wysokich napięć.
14.Prace przy obsłudze urządzeń ciśnieniowych podlegających pełnemu dozorowi technicznemu.
15.Prace przy obsłudze instalacji chemicznych do produkcji gazów toksycznych lub tworzących mieszaniny wybuchowe z powietrzem.
16.Prace przy materiałach łatwo palnych, środkach toksycznych i materiałach biologicznie zakaźnych.
17.Prace przy wytwarzaniu, transportowaniu, wydawaniu i stosowaniu materiałów wybuchowych i samozapalnych.
18.Prace badawcze, doświadczalne i technologiczne, związane bezpośrednio z eksploatacją oraz obsługą ruchu reaktorów jądrowych, akceleratorów, generatorów neutronów, komór do produkcji źródeł promieniotwórczych.
19.Prace z otwartymi źródłami promieniotwórczymi w pracowniach klasy I i II.
20.Prace związane ze stosowaniem promieniowania jonizującego do celów diagnostycznych i terapeutycznych w zakładach opieki zdrowotnej, z wyjątkiem przypadków dotyczących ratowania życia ludzkiego.
21.Prace doświadczalne z nowymi rodzajami uzbrojenia i amunicji.
22.Prace remontowo-konserwacyjne przy amunicji i jej konfekcjonowaniu.
23.Prace związane z oczyszczaniem terenu z przedmiotów wybuchowych i niebezpiecznych.
24.Prace maszynisty maszyn wyciągowych, sygnalisty szybowego, operatora samojezdnych maszyn przodkowych, operatora pojazdów pozaprzodkowych i samojezdnych maszyn pomocniczych, maszynisty lokomotyw pod ziemią, rewidenta urządzeń wyciągowych - w podziemnych zakładach górniczych.
25.Prace maszynisty wiertniczego i operatora maszyn podstawowych - w odkrywkowych zakładach górniczych.
26.Prace mechanika i maszynisty wiertni, operatora i kierowcy agregat
