Bilans to jedno z podstawowych pojęć w rachunkowości, stanowiący kluczowy element każdego sprawozdania finansowego. W najprostszych słowach jest to zestawienie aktywów i pasywów dla danego okresu sprawozdawczego. Obowiązek sporządzania bilansu mają wszystkie organizacje, które rozliczają się z Urzędem Skarbowym na zasadach pełnej księgowości. Bilans pełni przede wszystkim rolę informacyjną, określającą zakres posiadanych przez organizację zasobów oraz sposoby ich nabycia – oprócz faktu, że jego sporządzanie stanowi obowiązek prawny, to jest to dokument niezwykle przydatny dla ewentualnych inwestorów.

Czym dokładnie jest bilans i jakie cechy powinien on posiadać? Co obowiązkowo musi zawierać bilans? Czy termin „bilans” w rachunkowości odnosi się wyłącznie do sprawozdania finansowego? Jakie są zasady sporządzania bilansu? O jakich regułach bilansowych powinno się pamiętać? Jak wygląda wzór bilansu zgodny z obowiązującymi przepisami? Na te i inne pytania postaramy się odpowiedzieć w niniejszym materiale,

Bilans – co to jest? Podstawowe informacje

Bilans to jeden z podstawowych dokumentów księgowych, sporządzanych w organizacjach, które zobowiązane są do rozliczania się z Urzędem Skarbowym na zasadach pełnej księgowości. Bilans stanowi zestawienie aktywów i pasywów organizacji, a jego prawidłowa konstrukcja obnaża zarówno bieżący majątek danej organizacji, jak i źródła jego finansowania, a w rezultacie również bieżącą kondycję danego uczestnika gospodarki. Jest to obowiązkowy i kluczowy element sprawozdania finansowego, który gwarantuje przejrzystość finansów danego przedsiębiorstwa, a także stanowi cenną informację dla potencjalnych inwestorów.

Charakterystyczną cechą bilansu jest fakt, że wartość po stronie aktywów i pasywów musi być sobie równa. Jeżeli suma aktywów i pasywów jest różna, to może to oznaczać albo nieprawidłowości w przygotowanym bilansie, albo – co gorsza – symptom malwersacji finansowych, gdzie tego rodzaju sprawozdanie finansowe na pewno nie zostałoby przeoczone ani przez inwestorów, ani przez Urząd Skarbowy.

Patrząc na bilans księgowy od nieco bardziej technicznej strony, należałoby podkreślić, że rzeczony bilans każdorazowo dotyczy wcześniej wskazanego okresu, którym najczęściej jest rok obrachunkowy (istnieją różne rodzaje bilansów i nie wszystkie muszą trzymać się tej zasady). Niemniej, zgodnie z prawidłami sztuki księgowej, bilans to zestawienie aktywów i pasywów sporządzone na określony dzień (dzień bilansowy), które należy sporządzać zarówno na początek danego okresu obrachunkowego (bilans otwarcia), jak i na jego koniec (bilans końcowy).

Podstawę prawną dla ogólnego jestestwa jak i wymaganej konstrukcji strukturalnej bilansu stanowi w Polsce Ustawa o rachunkowości – załącznik numer 1 do rzeczonej Ustawy zawiera również wzór bilansu, z zastrzeżeniem jego przeznaczenia wyłącznie dla podmiotów innych niż banki i zakłady ubezpieczeń (te podmioty powinny przygotowywać bilans według nieco innych reguł). W przygotowywaniu bilansu, szczególnie dla spółek giełdowych istotne powinny być Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR), które nie stoją w opozycji do przepisów o rachunkowości w Polsce, a ich zastosowanie ułatwia komunikację z zagranicznymi inwestorami.

Jakie są rodzaje bilansów?

Pomimo faktu, że bilans zwykle kojarzony jest jako element sprawozdania finansowego, to jednak wyróżniamy kilka rodzajów bilansu. Rzeczone rodzaje bilansu możemy podzielić na kilka kategorii, biorąc pod uwagę docelowe przeznaczenie albo okoliczności powstania.

W przypadku przeznaczenia bilansu, oprócz klasycznego bilansu sprawozdawczego wyróżnić możemy bilans publikacyjny i uproszczony. Z kolei w przypadku kategoryzacji poszczególnych bilansów przez pryzmat ich utworzenia, wyróżnić możemy bilans jednostkowy i skumulowany, likwidacyjny (w przypadku rozwiązania spółki), bilans otwarcia i bilans zamknięcia (stanowiące element sprawozdania finansowego), a także bilans krótkookresowy, przeznaczony dla bilansów ujmujących w swe ramy okresy krótsze niż jeden rok obrotowy.

Jakie cechy powinien posiadać bilans?

Zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami księgowości, właściwie skomponowany bilans powinien charakteryzować się pięcioma konkretnymi cechami – w innym przypadku będzie niepraktyczny lub nawet niezgodny z obowiązującym prawem. Cechy bilansu w rachunkowości to:

  • Zupełność – bilans powinien obejmować wszystkie zdarzenia gospodarcze, które w opisywanym okresie obrachunkowym wystąpiły w przypadku danej organizacji.

  • Rzetelność – żaden ze składników aktywów ani pasywów nie powinien być pominięty, a ich wartość powinna w pełni odzwierciedlać stan faktyczny.

  • Sprawdzalność – bilans powinien umożliwiać porównanie zawartych w nim informacji z materiałami źródłowymi, dzięki czemu nie będzie wątpliwości co do kompletności i poprawności danych.

  • Ciągłość – zasada ciągłości to jedna z nadrzędnych zasad w rachunkowości, która oczywiście znajduje swoje zastosowanie również w ramach bilansu. W praktyce oznacza ona w tej sprawie, że bilans zamknięcia jednego okresu musi jednocześnie stanowić bilans otwarcia kolejnego okresu.

  • Przejrzystość – bilans powinien zostać skomponowany zgodnie z prawidłami sztuki księgowej i w zgodzie z obowiązującą literą prawa, a forma jego prezentacji nie powinna budzić zastrzeżeń co do szczerości intencji danego przedsiębiorstwa. Jednocześnie bilans powinien dawać inwestorom i innym podmiotom zainteresowanym możliwość szybkiej analizy stanu finansowego przedsiębiorstwa, zarówno w kontekście posiadanych przezeń składników majątku, jak i sumy przychodów i zobowiązań – bez nieuzasadnionych komplikacji konstrukcyjnych.

Samodzielne utworzenie bilansu w zgodzie zarówno z tymi zasadami, jak i regulacjami prawnymi dotyczącymi bilansów, może dla zwykłego przedsiębiorcy być rzeczą trudną. Warto wobec tego zainwestować w doświadczonego księgowego lub zainwestować w usługi sprawdzonego biura rachunkowego.

Układy bilansu – jednostronne i dwustronne

Sporządzany w księgowości bilans można utworzyć w dwóch różnych układach – jednostronnym i dwustronnym. W przypadku układu jednostronnego, aktywa przedstawiane są naprzemiennie z kapitałem własnym i zobowiązaniami, zaś w przypadku układu dwustronnego są one wykazywane oddzielnie.

Prawo nie narzuca żadnego konkretnego układu, przy czym zauważa się, że układ jednostronny jest przyjaźniejszy w odbiorze dla inwestorów (dostarcza im wiedzę o wartości kapitału równoważonego aktywami netto). Z drugiej strony układ dwustronny uznaje się za bardziej tradycyjny i jest on powszechniej stosowanym – wielu księgowych uznaje nawet taki układ za bardziej przejrzysty, bo pomimo faktu, że nie dostarcza on określonych informacji w trybie natychmiastowym, to jego analiza pozwala na dużo szybsze wyciąganie trafnych i kompleksowych wniosków przez inwestorów.

Zasady sporządzania bilansu

Zasady sporządzania bilansu są w dużej mierze analogiczne do cech, które bilans powinien posiadać – a dokładniej mówiąc, wyżej opisywane cechy bilansu stanowią rezultat zastosowania odpowiednich zasad przy tworzeniu rzeczonej dokumentacji. Zasady sporządzania bilansu to nic innego jak zestaw dobrych praktyk księgowych, które znajdują swoje zastosowanie również na innych polach pełnej księgowości. W ich ramach wyróżnić możemy:

  • zasada memoriału – ewidencja w księgach rachunkowych musi być pełna, a więc należy w nich zawierać wszystkie przychody organizacji oraz ponoszone koszty dotyczące roku obrachunkowego, bez względu na termin ich spłaty. Zasada memoriału w przypadku bilansu działa sprawnie i zapewnia przejrzystość szczególnie wespół z opisywaną niżej zasadą kontynuacji.

  • zasada współmierności – analogicznie do zasady współmierności, w bilans powinny zostać ujęte wszystkie aktywa i pasywa, które przypadają na dany okres obrachunkowy, choćby jeszcze nie zostały sfinalizowane.

  • zasada ostrożności – wycena wszystkich składników aktywów i pasywów powinna być tożsama z realnymi kosztami ich nabycia lub wytworzenia. Zgodnie z tą zasadą, przedsiębiorcy powinni pamiętać o uwzględnieniu w bilansie ewentualnego zmniejszenia wartości użytkowej lub handlowej aktywów, odpisach amortyzacyjnych i umorzeniowych, wszystkich kosztach operacyjnych, rezerwach finansowych i rzeczowych oraz wszelkich tym podobnych składnikach.

  • zasada zakazu kompensacji – zgodnie z tą zasadą, wartość aktywów i pasywów powinno ustalać się oddzielnie względem przychodów i kosztów z nimi związanych. Takie działanie znacząco zwiększa przejrzystość bilansu.

  • zasada kontynuacji – rzeczona zasada dotyczy każdego bilansu z wyłączeniem bilansu likwidacyjnego. W jej myśl bilans należy skomponować w taki sposób, który zakłada kontynuowanie prowadzenia działalności na danym obszarze, wobec czego – zgodnie z cechą ciągłości bilansu – bilans końcowy dla okresu A będzie stanowić bilans otwarcia dla okresu B.

Reguły bilansowe o których warto pamiętać

Współczesna księgowość wyróżnia dwie reguły bilansowe – złotą i srebrną – których stanowią wskaźnik określający poziom bezpieczeństwa w finansowaniu bieżącym aktywów trwałych, które z natury rzeczy są najmniej płynnym składnikiem majątku organizacji.

Zgodnie ze złotą regułą bilansową, wszystkie aktywa stałe powinny być finansowane przy pomocy kapitałów własnych, a więc udziałów w przedsiębiorstwie wszystkich wspólników czy inwestorów. Srebrna reguła bilansowa z kolei zakłada jedynie, że kapitał stały przedsiębiorstwa powinien być równy aktywom stałym lub (najlepiej) przewyższać je, choć nie ma mowy o bezpośrednim finansowaniu.

Złota i srebrna reguła bilansowa nie stanowią klasycznych zasada komponowania bilansu, a stanowią jedynie swego rodzaju sugestię, strategię, w ramach której poszczególne firm powinny operować w celu osiągania jak najlepszych wyników finansowych. Złota reguła bilansowa zapewnia bezpieczną politykę finansową i jest najbardziej pożądaną przez przedsiębiorstwa – srebrna reguła stanowi jedynie swoisty „środek zastępczy” w przypadku niemożności pełnego zastosowania reguły złotej.

Bilans – wzór zgodny z Ustawą o rachunkowości

Zgodnie ze wcześniejszymi słowy, bilans należy przygotowywać nie tylko w oparciu o dobre praktyki księgowe, ale również w sposób zgodny z obowiązującą literą prawa. W Polsce podstawą prawną normującą kwestię sprawozdania finansowego jest Ustawa o rachunkowości, w ramach której możemy znaleźć wzór bilansu.

Poniższy wzór dotyczy jedynie tych jednostek gospodarczych, które nie prowadzą działalności gospodarczej jako banki czy zakłady ubezpieczeń, co jednak oznacza, że znajdą zastosowanie w zdecydowanej większości przedsiębiorstw. Wzór bilansu możem podzielić na dwie kategorie zasadnicze – aktywa i pasywa – które z kolei dzieli się na szereg pomniejszych kategorii.

Bilans – aktywa. Czym są?

Aktywa to wszystkie zasoby gospodarcze kontrolowane przez daną organizację – mogą mieć zarówno charakter materialny jak i niematerialny, a w przypadków aktywów materialnych nie zawsze musi chodzić o środki pieniężne, choć zazwyczaj stanowią one najpokaźniejszą część aktywów, zaraz obok papierów wartościowych. Niektóre aktywa mogą podlegać amortyzacji, co koniecznie trzeba uwzględniać w bilansie.

Ważną cechą charakterystyczną dla aktywów jest ich wiarygodnie określona wartość, znajdująca potwierdzenie w łatwo weryfikowalnych źródłach (w przypadku zasobów majątkowych innych niż pieniądze i papiery wartościowe źródłami tymi powinny być dokumenty potwierdzające nabycie danego aktywu). Co więcej, z uwagi na tę wartość aktywa muszą dawać rękojmię wygenerowania korzyści ekonomicznych dla organizacji w przyszłości – w przeciwnym razie nie możemy danych składników majątku zaliczać do aktywów.

W bilansie aktywa dzielimy przede wszystkim na aktywa trwałe i aktywa obrotowe, a te z kolei na szereg pomniejszych kategorii. Aktywa trwałe to te składniki majątku, co do których przewiduje się, że będą one służyć organizacji przez okres przewyższający 12 miesięcy. Aktywa obrotowe z kolei, analogicznie do aktywów trwałych, stanowią te składniki majątku, które jeszcze w ciągu 12 miesięcy zostaną sprzedane lub zużyte przez organizację.

AKTYWA TRWAŁE

Zgodnie ze wzorem z Ustawy o rachunkowości, aktywa trwałe przedsiębiorstwa dzielimy na:

  • Wartości niematerialne i prawne

    • Koszty zakończonych prac rozwojowych

    • Wartość firmy

    • Inne wartości niematerialne i prawne

    • Zaliczki na wartości niematerialne i prawne

  • Rzeczowe aktywa trwałe

    • Środki trwałe

      • Grunty (włącznie z prawem do wieczystego użytkowania gruntu)

      • Budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wodnej

      • Urządzenia techniczne i maszyny

      • Środki transportu

      • Inne środki trwałe

    • Środki trwałe w budowie

    • Zaliczki na środki trwałe w budowie

  • Należności długoterminowe

    • Od jednostek powiązanych

    • Od pozostałych jednostek

  • Inwestycje długoterminowe

    • Nieruchomości

    • Wartości niematerialne i prawne

    • Długoterminowe aktywa finansowe

    • Inne inwestycje długoterminowe

  • Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe

    • Aktywa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

    • Inne rozliczenia międzyokresowe

AKTYWA OBROTOWE

Zgodnie ze wzorem z Ustawy o rachunkowości, aktywa obrotowe przedsiębiorstwa dzielimy na:

  • Zapasy

    • Materiały

    • Półprodukty i produkty w toku

    • Produkty gotowe

    • Towary

    • Zaliczki na dostawy

  • Należności krótkoterminowe

    • Należności od jednostek powiązanych

      • Z tytułu dostaw i usług

      • Inne

    • Należności od pozostałych jednostek

      • Z tytułu dostaw i usług

      • Z tytułu podatków, dotacji, ceł, ubezpieczeń, etc.

      • Inne

      • Dochodzone na drodze sądowej

  • Inwestycje krótkoterminowe

    • Krótkoterminowe aktywa finansowe

    • Inne inwestycje krótkoterminowe

  • Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe

Bilans – pasywa. Czym są?

Pasywa, w odróżnieniu od aktywów, w myśl sztuki księgowej stanowią wszelkie źródła pochodzenia majątku. Co do zasady wymienia się dwie główne kategorie pasywów, a więc kapitał (fundusz) własny, przekazany jednostce (spółce czy innej organizacji) przez podmioty stanowiące jej właścicieli i wypracowane przez jednostkę w trakcie jej istnienia, a także kapitał (fundusz) obcy, czyli wszelkiego rodzaju zobowiązania jednostki względem pozostałych podmiotów.

Pasywa co do zasady stanowią źródło pochodzenia aktywów, wobec czego ich suma w bilansie musi być równa. Można zaryzykować stwierdzenie, że pasywa w bilansie stanowią swego rodzaju sumę kontrolną dla aktywów. Podobnie jak w przypadku aktywów, wyróżniamy dwie kategorie pasywów – kapitał własny oraz zobowiązania i rezerwy na zobowiązania, a każda z nich dzieli się jeszcze na kilka podkategorii.

KAPITAŁ WŁASNY

Zgodnie ze wzorem z Ustawy o rachunkowości, kapitał własny w bilansie przedsiębiorstwa dzielimy na:

  • Kapitał (fundusz) podstawowy

  • Należne wpłaty na kapitał (wielkość ujemna)

  • Udziały (akcje) własne (wielkość ujemna)

  • Kapitał (fundusz) zapasowy

  • Kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny

  • Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe

  • Zysk (strata) z lat ubiegłych)

  • Zysk (strata) netto

  • Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego (wielkość ujemna)

ZOBOWIĄZANIA I REZERWY NA ZOBOWIĄZANIA

Zgodnie ze wzorem z Ustawy o rachunkowości, zobowiązania i rezerwy na zobowiązania w bilansie przedsiębiorstwa dzielimy na:

  • Rezerwy na zobowiązania

    • Rezerwa z tytułu odroczonego podatku dochodowego

    • Rezerwa na świadczenia emerytalne i temu podobne

    • Pozostałe rezerwy

  • Zobowiązania długoterminowe (powyżej 12 miesięcy)

    • Wobec jednostek powiązanych

    • Wobec pozostałych jednostek

      • Kredyty i pożyczki

      • Z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych

      • Inne zobowiązania finansowe

      • Inne

  • Zobowiązania krótkoterminowe (do 12 miesięcy)

    • Wobec jednostek powiązanych

      • Z tytułu dostaw i usług

      • Inne

    • Wobec pozostałych jednostek

      • Kredyty i pożyczki

      • Z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych

      • Inne zobowiązania finansowe

      • Z tytułu dostaw i usług

      • Zaliczki otrzymane na dostawy

      • Zobowiązania wekslowe

      • Z tytułu podatków, ceł, ubezpieczeń i innych świadczeń

      • Z tytułu wynagrodzeń

      • Inne

    • Fundusze specjalne

  • Rozliczenia międzyokresowe

    • Ujemna wartość firmy

    • Inne rozliczenia międzyokresowe

Bilans w rachunkowości – podsumowanie

Bilans to jedno z najważniejszych pojęć we współczesnej księgowości. Choć możemy wyróżnić kilka rodzajów bilansu, najczęściej bilans sporządzany jest przy okazji sprawozdania finansowego, będąc jego kluczowym, fundamentalnym elementem. Konieczność tworzenia bilansu mają wyłącznie te firmy i organizacje, które rozliczają się z fiskusem w ramach pełnej księgowości.

W ogólnym rozrachunku bilans w rachunkowości to zestawienie aktywów i pasywów firmy, ujęte w danym okresie obrachunkowym – zwykle jest to 12 miesięcy, choć istnieją również bilanse krótkookresowe. Każdy bilans musi być przygotowany zgodnie z obowiązującą literą prawa i podług wzoru który ta wytycza, gdzie podstawę w przypadku księgowości stanowi Ustawa o rachunkowości. Każdy bilans musi przy tym charakteryzować się szeregiem określonych cech.

Bilans nie tylko zapewnia przedsiębiorstwu przejrzystość w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym, ale również stanowi niezwykle cenną informację dla inwestorów. Ujawnia zarówno bieżącą kondycję firmy, jak i pozwala przewidzieć jej najbliższą przyszłość.

Źródło zdjęcia: https://pl.123rf.com/photo_118699000_bilansowy-telefon-i-kalkulator-na-czerwonym-aksamitnym-tle-z-bliska.html