Geografia
Położenie i powierzchnia
Krajobraz Pogórza Śląskiego. W tle Beskid Śląski
Bielsko-Biała znajduje się w południowej części województwa śląskiego, na granicy historycznych regionów: Śląska Cieszyńskiego (dzielnice lewobrzeżne, 57,89% powierzchni[16]) i Małopolski, a ściślej ziemi krakowskiej (dzielnice prawobrzeżne, 42,11% powierzchni[16]).
Większa część Bielska-Białej leży na Pogórzu Śląskim, które jest częścią makroregionu Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Teren miasta wchodzi w skład Działu Bielskiego i Działu Pisarzowickiego – mikroregionów Pogórza Śląskiego[17]. W granicach administracyjnych Bielska-Białej (w dzielnicach południowych[18]) znajdują się także masywy górskie Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego.
Współrzędne geograficzne centrum miasta[19] to 49°49′21″N 19°02′40″E.
Powierzchnia Bielska-Białej wynosi 124,51 km², w tym[20]:
tereny mieszkaniowe: 16,4%
tereny usług: 2,6%
tereny przemysłowo-składowe: 3,6%
tereny komunikacyjne: 11%
tereny rolne: 14,6%
tereny leśne: 24,2%
zieleń miejska: 2,2%
tereny pozostałe: 25,4%
Miasto stanowi 1,01% powierzchni województwa i 0,04% powierzchni kraju[21].
Zobacz więcej w artykule Ludność i powierzchnia Bielska-Białej, w sekcji Powierzchnia Bielska-Białej.
Rozciągłość miasta w kierunku równoleżnikowym wynosi 13 km, a południkowym 17,5 km.
Bielsko-Biała graniczy:
od północy z miastem Czechowice-Dziedzice, Gminą Bestwina (Bestwina i Janowice) oraz Gminą Wilamowice (Pisarzowice)
od wschodu z gminą Kozy i Międzybrodziem Bialskim w Gminie Czernichów
od południa z Gminą Wilkowice (Wilkowice i Bystra), Szczyrkiem (w górach) i Brenną (w górach)
od zachodu z Jaworzem i Gminą Jasienica (Jasienica, Międzyrzecze Górne i Mazańcowice)
Miasto znajduje się (w linii prostej) 31 km od granicy z Czechami[22] i 35 km od granicy ze Słowacją[23].
Ukształtowanie powierzchni
Beskid Śląski
Ukształtowanie powierzchni Bielska-Białej jest dość zróżnicowane. W granicach administracyjnych miasta znajdują się tereny wyżynne (Pogórze Śląskie), jak i górskie (Beskid Śląski, Beskid Mały).
Centrum miasta[19] znajduje się na wysokości 313 m n.p.m. Najniższym punktem są Stawy Komorowickie znajdujące się na wysokości 262 m n.p.m., natomiast najwyższym szczyt liczącego 1117 m n.p.m. Klimczoka w Beskidzie Śląskim.
Pogórze Śląskie zbudowane jest z mało odpornych na denudację serii fliszowych z wkładkami wapieni i cieszynitów. Złożona struktura podłoża geologicznego ścięta jest przez równinę denudacyjną obniżającą się od 400–450 m n.p.m. u podnóża progu Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego do 280–300 m n.p.m. na granicy Kotliny Oświęcimskiej. Powierzchnię pogórza pokrywają gliny, na których rozwinęły się zespoły gleb o średniej produkcyjności[17]. Dominują gleby brunatnoziemne. Na ograniczonych powierzchniach występują gleby płowe. Do niewielkich powierzchni ogranicza się zasięg gleb bielicowych, rozwiniętych na bezwęglanowych i bardzo przepuszczalnych zwietrzelinach. Gleby deluwialne, związane z łagodnie nachylonymi podnóżami stoków, występują w wielu obszarach, których łączna powierzchnia jest niewielka. Podobną cechą odznaczają się gleby aluwialne w dnach dolin[24].
Wyżynna część Bielska-Białej składa się z kilkudziesięciu wzgórz, porozdzielanych dolinami rzek i potoków, z których centralną jest dolina Białej. Najwyższymi bielskimi wzgórzami są Drugi Kopiec Lipnicki (448 m n.p.m.), Hałcnowska Góra (404 m n.p.m.), Pierwszy Kopiec Lipnicki (393 m n.p.m.), Cieńciałowa Kępa (390 m n.p.m.), Malowany Dworek (390 m n.p.m.) i Trzy Lipki (386 m n.p.m.).
Beskid Śląski zbudowany jest z masywnych piaskowców godulskich i istebniańskich. W części południowej góry zbudowane są z fliszu magurskiego. Występują tu złoża mineralne: piaskowce, wapienie i kruszywa naturalne. Duże znaczenie mają piaskowce godulskie, które występują tu w dwóch rodzajach: godulskie środkowe oraz godulskie dolne. Znajdują się tu również źródła wód mineralnych.
Beskid Mały zbudowany jest z płaszczowin: podśląskiej i śląskiej. Składa się w 95% z piaskowców godulskich. Geologicznie jest jednorodny z Beskidem Śląskim.
Pasma Beskidów rozdziela szeroka na 5 km Brama Wilkowicka łącząca Pogórze Śląskie z Kotliną Żywiecką.
W granicach administracyjnych miasta znajduje się 17 szczytów górskich:
Cuberniok
Dębowiec
Górna Równia
Klimczok
Kołowrót
Kopany
Kozia Góra
Łysa Góra[25]
Mokry Groń
Palenica
Pod Błatnią
Przykra
Równia
Stołów
Szyndzielnia
Trzy Kopce
Wysokie
Na południowo-zachodnich stokach Stołowa znajduje się Jaskinia w Stołowie, której korytarze liczą 21 m. W 2003 r. na stokach Stołowa odkryto również wejście do Jaskini Głębokiej w Stołowie. Z długością 554 m i głębokością 25 m jest jedną z największych jaskiń polskich Karpat fliszowych. Kilka mniejszych jaskiń znajduje się także w rejonie Klimczoka.
