Obowiązek wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych na polecenie pracodawcy 1) Czy pracownik może odmówić wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, jeśli jest to praca inna rodzajowo niż określona w umowie o pracę? Polecenie pracy w godzinach nadliczbowych wiąże pracownika nie tylko wówczas, gdy zlecono mu pracę zgodną z umówionym rodzajem, lecz również wtedy, gdy zlecono mu inną pracę (por. wyrok SN z dnia 1 sierpnia 1990 r., sygn. akt I PRN 7/90). Praca ta jednak powinna odpowiadać posiadanym przez pracownika kwalifikacjom (por. wyrok SN z dnia 8 maja 1997 r., sygn. akt I PKN 131/97, OSNP 1998/6/178). Generalnie czas pracy pracownika zatrudnionego w podstawowym systemie czasu pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, nieprzekraczającym 4 miesięcy (art. 129 K.p.). Z kolei zgodnie z art. 151 K.p. praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także ponad przedłużony dobowy wymiar tego czasu stanowi pracę w godzinach nadliczbowych. Praca taka jest dopuszczalna tylko w razie: konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii, wystąpienia szczególnych potrzeb pracodawcy. Należy wyjaśnić, iż pojęcie "szczególne potrzeby pracodawcy" oznacza sytuacje wyjątkowe, które nie powinny być nadużywane przez pracodawców. W uzasadnieniu wyroku z dnia 26 maja 2000 r. (sygn. akt I PKN 667/99, OSNP 2001/22/662) Sąd Najwyższy stwierdził, że szczególne potrzeby pracodawcy to potrzeby specjalne, niecodzienne, odróżniające się od zwykłych potrzeb związanych z prowadzoną przez pracodawcę działalnością. Jednak to pracodawca, a nie pracownik decyduje czy taka okoliczność uzasadniająca potrzebę pracy ponadnormatywnej występuje. Pracownik oprócz niżej wymienionych sytuacji określonych ustawą może odmówić pracy nadliczbowej wtedy, gdy po jego stronie zachodzą jakieś szczególne okoliczności (np. choroba członka rodziny, opieka nad dzieckiem). Pracodawca może zarządzić pracę w godzinach nadliczbowych w sytuacjach wyjątkowych, niemożliwych wcześniej do przewidzenia. W zasadzie może polecić pracę w godzinach nadliczbowych wszystkim pracownikom. Zakaz pracy nadliczbowej dotyczy jedynie: pracowników młodocianych (art. 203 § 1 K.p.), pracownic w ciąży (art. 178 § 1 K.p.), osób niepełnosprawnych, z wyjątkiem zatrudnionych przy pilnowaniu oraz pracowników, na których wniosek lekarz wyraził zgodę na pracę ponadnormatywną (art. 15 i 16 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - Dz. U. z 2011 r. nr 127, poz. 721 z późn. zm., dalej ustawy o rehabilitacji), pracowników opiekujących się dziećmi w wieku do lat 4 bez ich zgody (art. 178 § 2 K.p.). Ponadto pracownikom zatrudnionym na stanowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia nie można zlecać pracy nadliczbowej podyktowanej szczególnymi potrzebami pracodawcy (art. 151 § 2 K.p.). Obowiązek pracownika świadczenia pracy ponadnormatywnej wynika z określonej w art. 100 K.p. powinności sumiennego i starannego świadczenia pracy oraz stosowania się do poleceń przełożonych. Pracownik jest zobowiązany do realizacji polecenia pracy nadliczbowej, jeżeli nie jest ono sprzeczne z prawem lub umową o pracę, a także zasadami współżycia społecznego. Bezzasadna odmowa realizacji polecenia pracodawcy świadczenia pracy nadliczbowej jest uważana za naruszenie obowiązków pracowniczych uzasadniających nie tylko zastosowanie kary porządkowej, lecz także zwolnienie z pracy w trybie art. 52 K.p. Mimo, że praca w godzinach nadliczbowych jest wykonywana w warunkach określonego już zmęczenia pracownika, to jednak nie uzasadnia odmowy pracownika wykonania polecenia pozostania poza godzinami pracy w celu zakończenia usuwania awarii (por. wyrok SN z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt I PRN 68/87, OSNC 1989/10/164).Ważne: Praca w godzinach nadliczbowych wykonywana z powodu konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony życia lub zdrowia ludzkiego albo dla ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii nie jest limitowana. Jednak zlecając tę pracę pracownikowi, należy uwzględnić jego wytrzymałość fizyczną i psychiczną. Natomiast liczba godzin nadliczbowych przepracowanych w związku z potrzebami pracodawcy jest ograniczona i nie może przekroczyć dla poszczególnego pracownika 150 godzin w roku kalendarzowym. Liczbę tę można zwiększyć w układzie zbiorowym pracy, w regulaminie pracy albo w umowie o pracę (jeżeli pracodawca nie jest objęty układem albo nie ma obowiązku ustalenia regulaminu pracy). Zwiększając limit godzin nadliczbowych należy pamiętać o tzw. normie łączonej (art. 131 K.p.). Określa ona maksymalny tygodniowy czas pracy danego pracownika, który nie może przekroczyć łącznie z godzinami nadliczbowymi przeciętnie 48 godzin w przyjętym
