Wykorzystywanie osób z niepełnosprawnościami to wielowymiarowy problem, który obejmuje aspekty prawne, społeczne i ekonomiczne. Zjawisko to najczęściej przyjmuje następujące formy:
1. Aspekty prawne i karne
Polskie prawo przewiduje surowe sankcje za czyny wymierzone w osoby, które ze względu na swój stan (fizyczny lub psychiczny) nie mogą się bronić:
Wykorzystanie bezradności: Art. 198 Kodeksu karnego penalizuje wykorzystanie bezradności innej osoby lub jej upośledzenia umysłowego/choroby psychicznej w celu doprowadzenia do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej.
Znęcanie się: Zgodnie z Art. 207 Kodeksu karnego, fizyczne lub psychiczne znęcanie się nad osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy jest zagrożone karą od 3 miesięcy do 5 lat więzienia.
Do głównych grup chorób należą schorzenia ruchu (05-R), neurologiczne (10-N), psychiczne (02-P), narządu wzroku/słuchu (04-O, 03-L) oraz układowe (krążenia, oddechowe, pokarmowe).
Niepełnosprawność ruchowa to ograniczenie sprawności fizycznej wynikające z dysfunkcji narządu ruchu (kończyn, kręgosłupa), spowodowane chorobami, wypadkami lub wadami wrodzonymi. Może objawiać się trudnościami w poruszaniu się, koordynacji, chwycie lub wymagać korzystania ze sprzętu (wózki, pionizatory). Może być widoczna lub ukryta
Zespół Aspergera (ZA) to zaburzenie rozwoju ze spektrum autyzmu (ASD), charakteryzujące się trudnościami w interakcjach społecznych, ograniczeniowymi zainteresowaniami i sztywnymi wzorcami zachowań, przy często poprawnej inteligencji i rozwoju mowy. Współcześnie ZA jest włączany do spektrum autyzmu, a nie traktowany jako odrębna jednostka.
Osoby z zespołem Downa mają mniejsze zdolności poznawcze niż średnia w populacji zdrowej. Wahają się one od lekkiej do umiarkowanej niepełnosprawności intelektualnej. Zaburzenia rozwojowe manifestują się głównie jako skłonność do zawężonego myślenia lub naiwność. Niewiele osób wykazuje niepełnosprawność intelektualną w stopniu głębokim.
Zespół Downa (trisomia 21) to uwarunkowana genetycznie wada wrodzona, wynikająca z obecności dodatkowego (trzeciego) chromosomu 21 w komórkach, co daje ich łącznie 47 zamiast 46. Charakteryzuje się niepełnosprawnością intelektualną, obniżonym napięciem mięśniowym i specyficznymi cechami dysmorfii twarzy
Autyzm (spektrum autyzmu, ASD) to całościowe, neurorozwojowe zaburzenie wpływające na postrzeganie świata, komunikację i interakcje społeczne. Objawy – m.in. brak kontaktu wzrokowego, sztywne wzorce zachowań, nadwrażliwość sensoryczna – ujawniają się przed 3. rokiem życia. Autyzm nie jest chorobą, lecz odmiennym sposobem funkcjonowania, często z diagnozą między 3. a 6. rokiem życia
Trudności w interakcjach społecznych: problemy z rozumieniem norm społecznych, intencji innych osób, izolowanie się.
2. Formy przemocy i wyzysku
Wykorzystywanie nie zawsze musi mieć charakter seksualny – często spotykane są inne formy nadużyć:
Przemoc ekonomiczna: Przejmowanie majątku, zmuszanie do oddawania renty czy świadczeń socjalnych przez członków rodziny lub opiekunów.
Wykorzystywanie na rynku pracy: Zatrudnianie osób z orzeczeniem jedynie w celu uzyskania dofinansowań z PFRON, oferując przy tym niskie płace i nieodpowiednie warunki pracy, często ograniczone do sprzątania lub ochrony.
Przemoc psychiczna: Szantażowanie, wyśmiewanie, zastraszanie czy ciągła krytyka wynikająca z niepełnosprawności.
3. Dyskryminacja (Ableizm)
Wykorzystywanie może być również wynikiem systemowej dyskryminacji, zwanej ableizmem, która objawia się poprzez:
Odmowę dostępu do edukacji lub pracy mimo posiadanych kompetencji.
Brak dostosowania przestrzeni publicznej, co zmusza osoby z niepełnosprawnościami do polegania na innych, zwiększając ich podatność na nadużycia.
Jeśli jesteś świadkiem lub ofiarą wykorzystywania, możesz skorzystać z pomocy:
Niebieska Linia: Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie. Przemocymowimystop.mrips.gov.pl oferuje poradniki dotyczące rozpoznawania i zgłaszania przemocy wobec osób niepełnosprawnych.
Fundacje: Organizacje takie jak Fundacja Avalon wspierają osoby z niepełnosprawnościami w walce o ich prawa i godność
Badania pokazują, że respondenci częściej wskazują, iż zauważają przejawy przemocy poza własną rodziną.
31,9 procent respondentów zetknęło się poza własna rodziną z uderzaniem lub biciem,
34,3 proc. z szarpaniem lub popychaniem,
34,4 proc. z izolowaniem lub zamykaniem osób niepełnosprawnych,
Ponad 60 proc. respondentów utrzymywało, że nie byli świadkami lub nie słyszeli o formach fizycznej przemocy w rodzinie wobec osób niepełnosprawnych,
Najrzadziej wskazywaną formą przemocy wobec osób niepełnosprawnych (poza rodziną oraz w rodzinie ) była przemoc seksualna,
Najczęściej wskazywano na zabieranie dóbr materialnych.
