Spółdzielnia pracy swój początek miała w czasach rewolucji przemysłowej. Gdy zaczęło zmieniać się oblicze fabryk, pracownicy zrzeszali się, by móc zarządzać zakładem pracy. Mimo momentalnego spadku ilości spółdzielni organizacje te przetrwały do dziś. Zastanawiasz się nad otwarciem własnej? Sprawdź, jak założyć spółdzielnię pracy.
W przeszłości pracownicy zauważyli, że razem są w stanie osiągnąć więcej. Potwierdzają to zresztą wyniki badań dotyczące zarówno wydajności pracowników, jak i niższego odsetka zwolnień. W myśl tej idei w czasach współczesnych funkcjonuje w Polsce 567 czynnych spółdzielni pracy (stan na 2016 r.).
Co to jest spółdzielnia pracy?
Spółdzielnia pracy to stowarzyszenie zrzeszające pracowników. Jego celem jest wspólne zarobkowanie grupy osób. To oni (pracownicy) są właścicielami spółdzielni, a każdy właściciel ma swój udział w podejmowaniu decyzji. Możliwe jest także utworzenie zarządu spółdzielni pracy. Członek spółdzielni i spółdzielnia muszą pozostawać ze sobą w stosunku pracy. Mówi o tym artykuł 182 § 1. Z członkami spółdzielni zawierana jest tzw. spółdzielcza umowa o pracę (w załączonym artykule znajduje się wzór spółdzielczej umowy o pracę). Dokładną definicję spółdzielni pracy reguluje Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze, konkretnie z art. 1:
§ 1. Spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby
osób, o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, które
w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą.
§ 2. Spółdzielnia może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną
na rzecz swoich członków i ich środowiska
Zgodnie z ustawą funkcjonują trzy szczególne typy spółdzielni pracy. Są to:
- spółdzielnia inwalidów – jej celem jest zawodowa rehabilitacja osób niepełnosprawnych;
- spółdzielnia niewidomych – skupiona na rehabilitacji osób niewidomych w ramach jednego przedsiębiorstwa;
- Spółdzielnie Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego – spółdzielnia kultywująca wartości tradycyjne i kulturę.
Jak działa spółdzielnia pracy?
Spółdzielnie pracy najprościej jest określić jako przedsiębiorstwa zarządzane przez swoich pracowników, organizacje tworzące produkty lub usługi. Zdecydowana większość pracowników spółdzielni jest ich właścicielami. To, jak działa spółdzielnia pracy, określa jej statut, jednak są pewne cechy stałe. We wszystkich głosowaniach jeden pracownik dysponuje jednym głosem, niezależnie od posiadanych udziałów. Schemat działalności spółdzielni pracy ma przede wszystkim odpowiadać potrzebom właścicieli – pracowników, a nie klientów/kontrahentów, jak w przypadku zwykłych firm. Spółdzielnie mają prawo do korzystania z pomocy organów władzy państwowej oraz administracji rządowej i samorządowej.
Spółdzielnia pracy – cechy
CICOPA, Międzynarodowa Organizacja Spółdzielni Producentów Przemysłowych, Rzemieślniczych i Usługowych, stworzyła tzw. „Światowej Deklaracji Spółdzielni Pracowniczych”. W dokumencie zawarte są cechy spółdzielni pracy. Najważniejsze z nich to na przykład:
- trwałe miejsca pracy w spółdzielni,
- dążenie do poprawy życia członków spółdzielni,
- godny charakter pracy członków,
- demokratyczne zarządzanie,
- nacisk na rozwój społeczności,
- wkład zasobów ekonomicznych i własnej pracy członków warunkiem istnienia miejsc pracy.
Jak działa spółdzielnia pracy – efekty
Spółdzielnie pracy wyróżniają cechy, jakich nie sposób spotkać w zwyczajnych firmach. Patrząc na statystyki, można wywnioskować, że ludzie działający w myśl własnych, grupowych zasad są w stanie lepiej ze sobą współpracować.
- W latach 1997–2009 w Urugwaju przeprowadzono badania, na podstawie których wywnioskowano, że spółdzielnie pracy mają o 29% niższe predyspozycje do zamknięcia w wyniku zmiennych.
- Dane na temat włoskich przedsiębiorstw wskazują, że 87% firm, które zostały kupione przez pracowników, ma 3-letni wskaźnik przeżywalności (taki sam wskaźnik ma tylko 48% zwykłych przedsiębiorstw).
- W momencie kryzysu gospodarczego spółdzielnie pracy radzą sobie lepiej niż zwykłe firmy.
- Spółdzielnia pracy oferuje niższe płace niż prywatne firmy.
- W spółdzielniach pracy miejsca pracy są stabilniejsze.
- Spółdzielnie pracy są bardziej produktywne niż zwykłe firmy.
- Zaufanie społeczne wśród pracowników spółdzielni jest wyższe.
- Pracowników spółdzielni cechuje większa satysfakcja z pracy.
Jak założyć spółdzielnię pracy?
Zarejestrowany statut spółdzielni oraz ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze regulują działanie spółdzielni pracy. Kodeks pracy ma zastosowanie do spółdzielczej umowy o pracę tylko wtedy, gdy prawo spółdzielcze nie reguluje danej kwestii. Etapy założenia spółdzielni pracy możemy podzielić na:
- Zwołanie Walnego Zgromadzenia Członków spółdzielni.
Wśród członków musi znajdować się 10 osób fizycznych posiadających pełną zdolność do czynności prawnych lub 3 osoby prawne.
- Ustalenie statutu regulującego działanie spółdzielni.
Na walnym zgromadzeniu członkowie uchwalają statut, składając pod nim swoje podpisy. Ewentualne zmiany w dokumencie muszą zostać zatwierdzone przez większość właścicieli. Członkowie spółdzielni pracy zajmują się także uchwałą o powołaniu spółdzielni i wyborem Rady Nadzorczej.
- Rejestracja w Krajowym Rejestrze Sądowym.
Tym zajmuje się Zarząd Spółdzielni. Działalność gospodarcza spółdzielni pracy jest możliwa dopiero po zarejestrowaniu – nabiera ona wówczas osobowość prawną. W celu jej zarejestrowania członkowie Zarządu składają formularz W5 wraz z protokołem Walnego Zgromadzenia, uchwałą o powołaniu spółdzielni i zatwierdzeniu statutu, a także listą członków z ich adresami i podpisami.
Spółdzielnia pracy – przykłady
Związek Lustracyjny Spółdzielni zrzesza polskie spółdzielnie pracy. ZLS należy do CICOPA, które wchodzi z kolei w skład Międzynarodowego Związku Spółdzielczego. W Polsce jest kilka znanych spółdzielni pracy. Przykłady:
- „Majonezy” Spółdzielnia Pracy Produkcyjno-Handlowa w Kętrzynie,
- Farmaceutyczno-Chemiczna Spółdzielnia Pracy „Galenus”,
- Wytwórcza Spółdzielnia Pracy „Społem”.
Poszukujesz zatrudnienia na terenie województwa małopolskiego? Zajrzyj do zakładki praca: Kraków
Spółdzielnia pracy a wynagrodzenie
Spółdzielnie pracy są ściśle ukierunkowane na pracowników, zatem to maksymalizacja zysku może nie stanowić priorytetu ich działalności. Wszystko zależy od tego, jakie cele pracownicy uznają za kluczowe. Zarówno zyski, jak i straty spółdzielni pracy dzieli się pomiędzy jej właścicieli będących jednocześnie pracownikami. Ich wynagrodzenia cechuje równość lub proporcjonalność (jeśli przy obliczaniu zarobków bierze się pod uwagę inne kryteria, np. staż pracy). Członkowie spółdzielni otrzymują wynagrodzenia złożone z pensji bieżącej oraz udziałów nadwyżek bilansowych, które są dzielone między członków spółdzielni. Zasady podziału określa statut.
Spółdzielnia pracy to szczególna organizacja, która działa w oparciu o osobistą pracę członków w ramach wspólnego celu. Jeśli sugerując się zaletami spółdzielczości pracy, myślisz nad otwarciem własnej, zerknij także do tekstu o spółdzielczej umowie o pracę.
Spółdzielnia pracy a wypowiedzenie warunków
Członkowie spółdzielni mają prawo wypowiedzieć warunki pracy i płacy. Muszą jednak wystąpić uzasadnione potrzeby gospodarcze lub organizacyjne spółdzielni. W zakresie wprowadzania na przykład nowych zasad wynagradzania, czy likwidacji istniejącego stanowiska pracy. Członek może również wypowiedzieć warunki, jeśli nie jest już zdolny do wykonywania pracy ze względu na swój stan zdrowia, co potwierdza orzeczenie lekarskie, a także, gdy utraci uprawnienia do wykonywania zawodu nie z własnej winy.
Sama spółdzielcza umowa natomiast wygasa, gdy ustanie członkostwo lub wygaśnie umowa o pracę. Spółdzielnia może rozwiązać współpracę na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, jeśli redukuje w ramach uchwały poziom zatrudnienia z przyczyn gospodarczych, lub w razie przyznania członkowi prawa do emerytury. W tym czasie obowiązuje okres wypowiedzenia. Wypowiedzenie ma formę pisemną.
Spółdzielnia pracy – podsumowanie
Spółdzielnia pracy to wyjątkowa forma organizacji, która łączy w sobie przedsiębiorczość i demokratyczne wartości. Pracownicy są tu nie tylko zatrudnionymi, ale również współwłaścicielami, mającymi realny wpływ na kierunek działania spółdzielni. Taka struktura sprzyja budowaniu silnych więzi, stabilności miejsc pracy oraz wzajemnego zaufania. Jak pokazują badania, spółdzielnie pracy radzą sobie lepiej w trudnych warunkach gospodarczych, są bardziej produktywne i oferują pracownikom większą satysfakcję niż tradycyjne firmy.
Oprócz działalności zarobkowej, spółdzielnie często angażują się w działania społeczne, rehabilitacyjne i kulturalne, co czyni je istotnym elementem wspierającym rozwój społeczności lokalnych. W Polsce funkcjonują różnorodne typy spółdzielni, od tych koncentrujących się na rękodziele artystycznym, po spółdzielnie pomagające osobom z niepełnosprawnościami.
Jeśli szukasz modelu biznesowego, który łączy osobiste zaangażowanie z wspólnymi korzyściami, spółdzielnia pracy może być inspirującym wyborem. To przestrzeń, gdzie każdy głos się liczy, a sukces mierzy się nie tylko finansami, ale także jakością życia członków.