Przyczyny bezrobocia w Polsce – od czego zależy ilość osób bez pracy?

Przyczyny bezrobocia w Polsce i na świecie zmieniają się wraz z przemianami gospodarczymi i tymi, które zachodzą na rynku pracy. Wpływ na bezrobocie w kraju ma wiele czynników, takich jak: sytuacja gospodarcza, jakość kształcenia, czy demografia. Jakie są najważniejsze przyczyny bezrobocia?

Poziom bezrobocia w Polsce systematycznie spada, jednak nadal jego poziom jest dość wysoki. Mimo że problem jest ciągle obecny w naszej rzeczywistości, to jednak nadal podchodzimy do niego powierzchownie i nie zagłębiamy się w przyczynę problemu, widząc tylko jego skutek. Wiele osób postrzega bezrobocie jako „brak chęci do podjęcia pracy zarobkowej” i uważa, że wynika ono tylko z lenistwa. Zagadnienie to jest jednak bardziej rozbudowane, przez co znalezienie zatrudnienia przez osoby bezrobotne jest bardzo skomplikowane. Dlatego nie powinniśmy sprowadzać bezrobocia do tylko do zagadnienia lenistwa. Jakie są przyczyny bezrobocia w Polsce? Jakie ma ono skutki dla całej krajowej gospodarki?

Czym jest bezrobocie?

Określenie przyczyn bezrobocia nie będzie możliwe bez uprzedniego zapoznania się z definicją tego zjawiska. Osoba bezrobotna nie jest nigdzie zatrudniona, nie wykonuje pracy zarobkowej, nie prowadzi działalności gospodarczej. Dotyczy osób zdolnych podjąć zatrudnienie. Są to zazwyczaj osoby, które nie chcą podjąć pracy lub nie mogą tego zrobić, ze względu na duży problem ze znalezieniem pracy. W ustawie o warunkach zatrudnienia i promocji instytucji pracy osobą bezrobotną nazywa się:

(…) osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub w danej służbie albo innej pracy zarobkowej albo jeżeli jest osobą niepełnosprawną, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia co najmniej w połowie tego wymiaru czasu pracy.

Zgodnie z tą definicją bezrobocie to termin obejmujący tylko osoby w wieku od 18 do 60 (kobiety) i do 65 lat (mężczyźni). W grupie tej są także osoby niepełnosprawne, które mogą podjąć zatrudnienie, ale z różnych względów mają problem ze znalezieniem zatrudnienia.

Natomiast według Międzynarodowej Organizacji Pracy, osoba bezrobotna ta taka, która znajduje się między 15 a 74 rokiem życia oraz w okresie badanego tygodnia nie była osobą pracującą. Dodatkowo brane są pod uwagę kryteria takie jak to, czy dana osoba brała aktywny udział w poszukiwaniu pracy zarobkowej lub czekała na podjęcie zatrudnienia w tygodniu następnym. Ponadto za osoby bezrobotne organizacja ta uznaje również osoby, które nie poszukują pracy, ponieważ mają ją zapewnioną po upływie określonego czasu. Ten czas nie może być jednak dłuższy niż 3 miesiące.

Co to stopa bezrobocia?

Do mierzenia wysokości bezrobocia używa się wartości nazywanej stopa bezrobocia rejestrowanego na rynku pracy. O stopie bezrobocia mówimy w momencie, gdy przedstawiamy procent udziału osób bezrobotnych w ludności czynnej zawodowo. Jako ludność czynną zawodowo rozumiemy zarówno osoby pracujące jak i osoby pozostające w stanie spoczynku zawodowego, jednak zdolne fizycznie i umysłowo do podjęcia pracy zarobkowej.

Encyklopedia Zarządzania podaje, że istnieją dwa sposoby obliczania stopy bezrobocia:

pierwszy sposób: przyjmuje się, że bezrobotny, to osoba, która jest aktualnie zarejestrowana zgodnie z prawem danego kraju, jako poszukująca pracy – jest to tzw. stopa bezrobocia rejestrowanego

drugi sposób: stopę bezrobocia definiuje się jako relacje liczby osób bezrobotnych do liczby ludności w wieku produkcyjnym (wiek produkcyjny określany jest przez dany kraj).

Stopa bezrobocia wiąże się nierozerwalnie z poziomem rozwoju gospodarczego kraju. W przypadku gdy stopa bezrobocia jest niska, możemy zaobserwować widoczny wzrost gospodarczy, co przekłada się na wyższy Produkt Krajowy Brutto. Skutki bezrobocia, widoczne w momencie gdy stopa bezrobocia wzrasta, to między innymi zahamowanie rozwoju gospodarczego, które oddziałuje na cały kraj. Dlatego tak ważne są działania, które przeciwdziałają lub zwalczają poziom bezrobocia w Polsce.

Walka z bezrobociem

Gdy bezrobocie szaleje na rynku pracy, bardzo ważne są działania podejmowane przez rządzący, które mają na celu zahamowanie dalszego wzrostu stopy bezrobocia. Co możemy zaliczyć do takich działań?

1. Subwencje gospodarcze — są to bezzwrotne środki finansowe, które przeznaczone są na pomoc przedsiębiorcą. Poprawa sytuacji ekonomicznej polskich firm, wpływa pozytywnie na ich rozwój, a co za tym idzie, na większe zapotrzebowanie pracownicze.
2. Zmiany podatkowe — czasami z powodu zbyt dużych podatków oraz składek, które musi odprowadzać pracodawca za każdego zatrudnionego pracownika, rezygnuje on z prowadzenia rekrutacji oraz z otwierania nowych stanowisk. Taka stagnacja nie służy rynkowi pracy, dlatego odpowiednie dopasowanie wysokości podatków (mniejsze składki ZUS) jest niezwykle ważne w walce z bezrobociem.
3. Mobilizacja osób bezrobotnych — zaliczamy do tego wprowadzenie programów pomagających takim osobom w powrocie na rynek pracy (np. w urzędach pracy). Mogą to być darmowe kursy i szkolenia podnoszące kwalifikacje, uczące tego jak podjąć pracę i przygotowywujące do rozmów kwalifikacyjnych lub dotacje dla początkujących przedsiębiorców.

Do innych działań przeciwdziałających bezrobociu zaliczamy stosowanie systemu pracy w niepełnym wymiarze godzin, wspieranie mobiloności pracowniczej oraz zmiana polityki dotyczącej zwolnień zbiorowych.

Rodzaje bezrobocia

W nomenklaturze wyróżniamy kilka rodzajów bezrobocia. Wszystko jednak zależy od tego, jakie przyjmiemy kryteria. Na początku możemy przyjrzeć się bezrobociu kategoryzowanemu pod względem okresu trwania. W tym wypadku wyróżniamy:

• Bezrobocie krótkookresowe — trwa w okresie do 3 miesięcy. Zazwyczaj związane z sytuacją utraty pracy zarobkowej, które nie trwa zbyt długo. Jest to okres, w którym osoba bezrobotna poszukuje aktywnie pracy i przed upływem 3 miesięcy podejmuje już nowe zatrudnienie.
• Bezrobocie średniookresowe — zamyka się w okresie od 4 do 6 miesięcy. Powstaje w sytuacji, gdy po utracie pracy osoba bezrobotna napotyka trudności z ponownym powrotem na rynek pracy.
• Bezrobocie długookresowe — od 7 do 12 miesięcy. Wiąże się z możliwym przebranżowieniem. Jest to jednak okres, który negatywnie działa na osobę bezrobotną. Przedłużający się brak pracy może doprowadzić do powstania długotrwałego marazmu oraz utrudnia powrót na rynek pracy.
• Bezrobocie długotrwałe — bezrobocie w tym wypadku trwa dłużej niż 12 miesięcy. To stan, z którego ciężko już osobę bezrobotną wyciągnąć.

Wyróżniamy także podział ze względu na przyczynę:

• Bezrobocie koniunkturalne — czasami nazywane bezrobociem cyklicznym, spowodowane cyklicznymi zmianami produktywności gospodarki. Bezrobocie koniunkturalne powstaje w okresie recesji, w momencie gdy spada popyt na towary i usługi, przez co maleje produkcja.
• Bezrobocie technologiczne — pojawia się w momencie postępu technologicznego, gdy maszyny są tańsze i bardziej wydajne niż praca ludzkich rąk. Dla przedsiębiorcy bardziej opłacalne jest wymienić pracowników na zmechanizowany system produkcji, a w rezultacie stopa bezrobocia zasilana jest przez kolejne osoby.
• Bezrobocie strukturalne — mamy z nim do czynienia w momencie rozbieżności między podażą a popytem na nowe stanowiska. Często występuje podczas restrukturyzacji podstawowych gałęzi przemysłu. W Polsce pojawiło się po likwidacji PGR-ów. Osoby bezrobotne nie posiadały kwalifikacji i doświadczenia zawodowego, które zapewniłyby im odnalezienie się na nowym rynku pracy. Bezrobocie strukturalne często jest bezrobociem długotrwałym.
• Bezrobocie frykcyjne — widoczne w momencie, gdy dochodzi do zmiany pracy. Często powodowane niewystarczającą mobilnością i elastycznością. Dotyczy najczęściej osób, które przedłużają okres bezrobocia ze względu na poszukiwania najlepszej oferty. Bezrobocie frykcyjne często dotyka osoby wykształcone.
• Bezrobocie sezonowe — wynika z sezonowości niektórych dziedzin gospodarki. Zazwyczaj obserwujemy je w branżach zależnych od sezonu, takich jak rolnictwo lub budownictwo.

Istnieją także inne, pomniejsze rodzaje bezrobocia, takie jak bezrobocie przymusowe, bezrobocie naturalne (dobrowolne), klasyczne, powszechne lub lokalne, pozorne, całkowite i częściowe. Mamy także do czynienia z terminem takim jak bezrobocie jawne, czyli zarejestrowane i utajone, czyli niezarejestrowane.

Jakie są przyczyny bezrobocia w Polsce?

Przyczyny bezrobocia w Polsce i na świecie dzielą się na wiele czynników wpływających na rozwój firm, rynek pracy i poziom wyspecjalizowania kandydatów. Oto główne przyczyny bezrobocia:

• Rozwój technologiczny – według wielu osób maszyna nigdy nie zastąpi człowieka. Jednak nie można ignorować faktu, że jeden człowiek może obsługiwać maszynę, która wykonuje pracę 10 osób zatrudnionych w tym samym czasie. Rozwój nowych technologii jest szansą dla niektórych branż, lecz ogranicza zapotrzebowanie na pracowników.
• Niski poziom wykształcenia i jakości nauczania (niedostosowanie systemu edukacji do potrzeb rynku pracy) – w wielu regionach Polski wykształcenie jest dużo niższe od wymaganego na danym stanowisku. Takie zjawisko utrudnia znalezienie specjalisty w niektórych branżach i powoduje natłok chętnych do pracy dla osób bez wykształcenia. Więcej kandydatów na jedno stanowisko oznacza więcej osób bez zatrudnienia.
• Powszechne i wysokie świadczenia socjalne – świadczenia socjalne są pomocą oferowaną przez państwo. Bardzo potrzebną z punktu widzenia osób, które nie są w stanie znaleźć zatrudnienia. Jednak zbyt wysokie i łatwo dostępne świadczenia mogą zniechęcić część osób do poszukiwania pracy.
• Wysokie podatki dla pracodawców – pensja, którą otrzymujemy, jest tylko częścią kosztów, jakie ponosi pracodawca zatrudniający pracownika. Wysokie podatki sprawiają, że zatrudnianie dużej liczby pracowników staje się po prostu mniej opłacalne.
• Brak dostosowania nauczania do zmian na rynku pracy – rynek pracy zależy od rozwoju technologii, panujących trendów i zmian w prowadzeniu działalności gospodarczej. System nauczania, który nie jest elastyczny i pozostaje w tyle, sprawia, że przyszli pracownicy nie są przygotowani na nadchodzące zmiany.
• Kryzys gospodarczy – kondycja gospodarki ma duży wpływ na zamożność dużych i małych przedsiębiorców. Prężnie rozwijające się państwo zachęca do nowych inwestycji i otwierania własnych firm. Jeżeli gospodarka przechodzi trudny okres, pracodawcy mogą ograniczać zatrudnienie nowych osób.

Skutki bezrobocia w Polsce

Skutki bezrobocia w Polsce to bardzo rozbudowany temat, który rzutuje na każdego z nas. Co ciekawe, skutki bezrobocia mogą być pozytywne i negatywne.

Pozytywne skutki bezrobocia:

• Większa konkurencyjność na rynku pracy — z racji tego, że stopa bezrobocia jest wysoka, a nadal istnieją branże, które potrzebują pracowników, wzrasta konkurencja między osobami bezrobotnymi. Oznacza to, że idzie za tym podnoszenie kwalifikacji zawodowych oraz przebranżowienie. Taki ruch dobrze działa na rynek pracy.
• Większe zaangażowanie pracowników — z obawy przed utratą pracy wiele osób bardziej angażuje się w swoje codzienne obowiązki, dzięki temu wzrasta dyscyplina i motywacja w zakładach pracy. Związane jest to także z większą wydajnością takiego przedsiębiorstwa.

Mimo kilku pozytywnych stuktów bezrobocia, jest to jednak spore obciążenie dla budżetu państwa (deficyt budżetowy). Negatywne skutki bezrobocia znacznie przewyższają kilka pozytywów. Zaliczamy do nich między innymi zahamowanie rozwoju gospodarczego państwa, obniżenie PKB oraz ogromne straty dla przedsiębiorców. Ponado istnieje także szereg społecznych skutków bezrobocia (bezrobocie koniunkturalne) długotrwałego do których zaliczamy między innymi pogorszenie sytuacji materialnej poszczególnych rodzin i lokalnych społeczności. Co więcej czesto bezrobocie powoduje depresję, brak motywacji i popycha osoby bezrobotne do ucieczki w używki. Niezadowolenie z życia, większa podatność na choroby i rozwój szarej strefy. Problemem wynikającym z bezrobocia jest także migracja zarobkowa. A to z kolei rzutuje na całą społeczność znajdująca się wokół osoby bezrobotnej.

Warto jednak zauważyć, że w przypadku bezrobocia frykcyjnego te negatywne skutki nie są nasilone. Często przerwa ta wykorzystywana jest na zdobycie nowych kwalifikacji lub przebranżowienie.