Gaslighting w miejscu pracy – rozpoznawanie i przeciwdziałanie manipulacji

Gaslighting to termin, o którym mówi się coraz głośniej zarówno w kontekście związków, czyli życia prywatnego, jak i w kontekście życia zawodowego. Zjawisko to nie jest nowe, jednak dopiero teraz zaczynamy bardziej świadomie podchodzić do tego tematu. Czym dokładnie jest gaslighting? Jak go rozpoznać i jak się przed nim bronić?

Gaslighting to jedna z form manipulacji. Co więcej, zaliczana jest do niebezpiecznych technik, które mogą doprowadzić do uszczerbku na zdrowiu psychicznym ofiary. Warto jednak zauważyć, że tylko niewielka część oprawców używa gaslightingu świadomie. Znaczna część osób zachowuje się w ten sposób, nie zdając sobie sprawy z tego, jakie wielkie spustoszenie wywołuje w psychice ofiary taka manipulacja. W pewien sposób można więc stwierdzić, że zarówno ofiray jak i część sprawców stają się podatni na manipulacje, której często nie są do końca świadomi. Ofiarą gaslightingu może być tak naprawdę każdy – prezes dużej spółki i ochroniarz w osiedlowym sklepie. Jak rozpoznać gaslighting? Czy ofiary manipulacji psychicznej mają szansę na wydostanie się ze świata manipulacji i toksycznych relacji? Jak gaslighting objawia się w pracy?

Gaslighting – co to?

Gaslighting to forma przemocy psychicznej, manipulacji, która uderza w poczucie własnej wartości ofiary, powoduje zagubienie i zwątpienie w swoje emocje i swoje postrzeganie świata. W skrajnych przypadkach gaslighting prowadzi do sugerowania choroby psychicznej, a ofiara gaslightingu zaczyna wierzyć, że coś z nią nie tak, że jej percepcja rzeczywiście jest zaburzona, a ona sama może naprawdę ma problemy natury psychicznej, podważając własne zdrowie psychiczne. Ofiara manipulacji w pewnym momencie przestaje dostrzegać, co jest prawdą, a co rzeczywistością wykreowaną przez oprawcę.

Termin gaslighting możemy przetłumaczyć, jako „gasnący płomień”, co doskonale obrazuje co dzieje się z ofiarą gaslightingu. Samo określenie wywodzi się od sztuki Patrica Hamiltona, która została zekranizowana przez Georga Cukora „Gas light”. Akcja dramatu rozgrywa się między mężem a żoną, przy czym druga postać, czyli żona podejrzewa swojego ukochanego o morderstwo. Zwraca uwagę na jego dziwne zachowanie, zauważa znikające z domu przedmioty, a w nocy słyszy niepokojące dźwięki. Mąż próbuje się bronić i wmawia żonie, że to z nią jest coś nie tak, ze rzeczy, które słyszy i mówi, nie są prawdziwe, a rodzą się tylko w jej głowie. Z biegiem czasu kobieta kwestionuje swoje zdrowie psychiczne oraz zupełnie traci poczucie własnej wartości – staje się ofiarą gaslightingu. W pewnym momencie mąż zapala lampy gazowe i jednocześnie przekonuje żonę, ze on nie widzi żadnego światła, sugerując jej chorobę psychiczną.

Jest to niezwykle wyrafinowana forma przemocy psychicznej, która ma miejsce szczególnie w toksycznych związkach, ale nie tylko. Możemy spotkać ją także w rodzinie lub w miejscu pracy. Oprawca, który stosuje gaslighting może być opiekunem, partnerem lub przełożonym, czy współpracownikiem.

Na czym polega gaslighting?

Jest to przemoc emocjonalna i psychiczna, która w nasilonym stadium może prowadzić do poważnych chorób, takich jak depresja, czy stany lekowe. Co więcej, osoby, które padły ofiarą manipulacji w formie gaslightingu mogą ostatecznie kwestionować swoje zdrowie psychiczne, co w konsekwencji dla wrażliwych jednostek może skończyć się nawet obłędem i niemożnością odróżnienia prawdy od fałszu w każdej dziedzinie życia. Warto pamiętać, że gaslighting to także metoda, którą stosują terroryści bądź żołnierze, aby utrzymać więźniów w ryzach i wymusić na nich całkowite poddanie się sytuacji.

Gaslighting polega wiec na manipulowaniu drugą osobą, wmawianiu jej, że to, co odczuwa i co przeżywa, jest wynikiem nieprawdziwych zdarzeń, które ofiara gaslightingu sobie wymyśliła. Wzbudzanie poczucia winy, za każde nawet najmniejsze przewinienie spowodowane zwykłą, ludzką pomyłką, przemoc emocjonalna opierająca się na powolnym, aczkolwiek systematycznym niszczeniu poczucia własnej wartości związanej także z intelektem ofiary lub jej zdolności poznawczych. W pewnym momencie osoba ta zaczyna się zastanawiać, czy emocje, które przeżywa w związku z zachowaniem partnera, kolegi z pracy, rodzica są właściwe, czy może naprawdę przesadza i wymyśla kolejne powody, aby „się przyczepić”. Ostatecznie nie jest w stanie podejmować samodzielnych decyzji i nie jest pewna własnych uczuć, dlatego zamyka się w sobie, przestaje się odzywać, zaczyna mieć pierwsze objawy depresji, które nieleczone mogą doprowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, a w rezultacie nawet stanowić zagrożenie dla życia pacjenta.

Warto jednak zaznaczyć, że trudno samodzielnie stwierdzić, czy jesteś ofiarą gaslightingu, ponieważ ten szantaż emocjonalny jest z reguły bardzo subtelny. Na początku może wydawać się zwykłym zwróceniem uwagi, poprawieniem błędu lub naprostowaniem lekko skrzywionych wspomnień z danego wydarzenia. O ile są to sytuacje normalne i nie noszą one jeszcze znamion gaslightingu, o tyle wprowadzenie ich na stałe do komunikacji z drugą osobą i powtarzanie z uporem maniaka, że nie jest do końca tak, jak się jej wydaje lub jak ona to zapamiętała, to już poważny problem, który zaliczany jest do gaslightingu i uznawany za przemoc psychiczną.

Gaslighting w życiu prywatnym

Gaslighting najczęściej stosowany jest w relacjach miłosnych, czyli związkach. Minimalizowanie emocji bliskiej osoby, budzenie braku zaufania we własne uczucia, a w rezultacie spadek samooceny drugiej osoby to tylko niektóre działania, które możemy podczepić do gaslightingu w związku. Najczęściej ten rodzaj manipulacji stosują psychopaci i narcyzi, którzy muszą mieć pełne poczucie kontroli nas sytuacją oraz nad drugą osobą w danej relacji. Wykorzystują oni te techniki manipulacji, aby uzależnić od siebie partnera lub partnerkę i jednocześnie zapewnić sobie większą swobodę i np. kryć swoje zdrady.

Osoba, która stosuje gaslighting w związku świadomie lub nieświadomie:

• umniejsza Twoim emocjom i odczuciom,
• zrzuca na Ciebie odpowiedzialność za swoje złe zachowanie np. zdrady lub kłamstwa,
• zaprzecza faktom i wmawia Ci, że nigdy nie składał takich obietnic lub nie wypowiadał takich stwierdzeń,
• umniejsza Twojemu intelektowi,
• notorycznie zwraca uwagę na Twoją kiepską pamięć,
• oskarża Cię o wyolbrzymianie, przesadzanie i czepianie się,
• wciąga członków rodziny i znajomych w naśmiewanie się w Twojej kiepskiej pamięci lub przeinaczania faktów, przez co, więcej osób zaczyna wmawiać Ci, że coś jest z Tobą nie tak.

Gaslighting ze strony partnera lub partnerki jest niezwykle bolesny, ponieważ bliskie osoby nie powinny być sprawcami cierpienia emocjonalnego. W praktyce to jednak najczęściej są jednak partnerzy, partnerki czy rodzicie, czyli otoczenie, które powinno zapewniać nam poczucie bezpieczeństwa.

Warto jednak zwrócić uwagę na jeszcze jedną istotną kwestię – w znacznej ilości przypadków manipulator robi to nie końca świadomie i może nie zdawać nawet sprawy z tego co robi. Jak to możliwe? Przede wszystkim może wiązać się z powieleniem schematów z dzieciństwa. Jeśli druga osoba sama doświadczyła gaslightingu nieświadomie przenosi te zachowania na swoją drugą połówkę, w przekonaniu, że nie robi nic złego, tylko prowadzi dyskusję i broni swoich racji. Być może naprawdę uznaje partnera lub partnerkę za zbyt przewrażliwioną, jednak w takich przypadkach to „twardy” sprawca powinien skorzystać z fachowej pomocy terapeutycznej, ponieważ blokowanie swoich emocji i przyjmowanie pozy „twardej osobowości” może wiązać się z pewnymi brakami emocjonalnymi lub strachem przed odkryciem prawdziwej wersji siebie. Na dłuższą metę, takie zachowanie może również objawiać się depresją. W przypadku nieświadomej przemocy psychicznej dwie strony powinny doświadczyć szczerej rozmowy i wspólnie udać się na terapię, ponieważ istnieje szansa, aby uwolnić się z tych toksycznych zawiłości.

Jednak jeśli gaslighting obywa się w pełni świadomie, a słowa „jesteś przewrażliwiona” to argument w każdej dyskusji to w takim wypadku jedynym ratunkiem dla ofiary jest zerwanie kontaktu. Może być to niezwykle trudne wyzwanie, ponieważ osoba pozbawiona poczucia własnej wartości staje się w pewien sposób uzależniona od swojego oprawcy. Najważniejsze jest, aby zgłosić się o pomoc i wykonać pierwszy krok w stronę uzdrowienia własnej psychiki.

Gaslighting w pracy

Zjawisko gaslightingu możemy znaleźć także w pracy. Sygnały o „wariactwie”, „zapominalstwie”, czy „błędnych interpretacjach” możemy usłyszeć zarówno od szefa, jak i współpracowników. Osoby podatne na takie wpływy zaczynają wątpić w swoje umiejętności i kompetencje, a także na każdym kroku kwestionują swoją wiedzę i doświadczenie zawodowe. Boją się brać odpowiedzialność na swoje barki, podejmować decyzje, czy udzielać się w projektach grupowych. W końcu nikt nie chce być posądzany o głupotę, brak wiedzy, czy przeinaczanie faktów. To, co mówi ofiara, jest poddawana przez sprawcę w ciągłą wątpliwość, zarzuca się jej brak wiedzy na dany temat, brak odpowiedniego doświadczenia lub umiejętności. Wszystko to najczęściej dzieje się przy świadkach, co dodatkowo potęguje poczucie osamotnienia i zagubienia. Taka forma przemocy psychicznej może objawiać się także:

• pokazywaniem ofiary w negatywnym świetle na tle innych pracowników,
• ukazywanie jej jako osoby, która lubi przekręcać fakty,
• podkreślanie, że rzeczywistość była inna, niż przedstawia to ofiara,
• wciągnie w te sytuacje innych osób i wmawianie im, że własny ogląd na sytuacje jest jedyny i właściwy, natomiast ofiara „przesadza”,
• okazywanie niechęci do współpracy z ofiarą.

To tylko niektóre z zachowań, które w konsekwencji mogą doprowadzić do odejścia pracownika z miejsca pracy, oraz problemami zdrowotnymi takiej osoby. Śmiało można stwierdzić, że gaslighting w pracy to mobbing, który jest karany.

Przykłady gaslightingu

Przykładów gaslightingu jest bardzo dużo, dlatego ostatecznie wielu osobom trudno odkryć, że ta metoda manipulacji jest stosowana właśnie na nich. Jednak coraz więcej i coraz częściej mówi się o tym zjawisku, dlatego też nieco łatwiej rozpoznawać gaslighting. Na portalu Rozwójdopotęgi.pl pojawiło się opracowanie tematu, z którego możemy przytoczyć trafne przykłady i zwroty używane przez stosujących gaslighting:

• Stosowanie zwrotów typu: „wydawało ci się”, „zmyśliłaś coś sobie”, „oszalałaś”, „masz urojenia”, „coś ci się pomyliło”;
• Sugerowanie, że druga osoba ma kłopoty z pamięcią;
• Uparte zaprzeczanie faktom: „na pewno tego nie powiedziałem”, „nic takiego nie mówiłem”, „nic takiego nie miało miejsca”, „nie było takiej sytuacji”, „nie wiem, o czym mówisz”; ewentualnie przedstawianie alternatywnej wersji wydarzeń;
• Wyolbrzymianie i dewaluacja, np. wmawianie komuś, że podnosi głos, zachowuje się histerycznie, jest nieprzyjemny, agresywny, ale też odbieranie wartości negatywnym odczuciom drugiej osoby („przesadzasz”, „czepiasz się o byle co”);
• Stawianie siebie w roli ofiary ataków, mimo wcześniejszych prowokacji, podkreślając, że atak jest nieuzasadniony i wynika z braku równowagi psychicznej;
• Zrzucanie winy: „to z tobą jest coś nie tak”, „to twoja wina”, „sama do tego doprowadziłaś”;
• Udawana troska lub zaniepokojenie: „kiedyś byłaś inna, zmieniłaś się”, „co się z tobą dzieje?”, „widzę od jakiegoś czasu, że dziwnie się zachowujesz”, „traktujesz mnie gorzej niż kiedyś”, „potrzebujesz pomocy”;
• Sugerowanie problemów natury psychicznej: od nerwów i stresu po zaburzenia i choroby psychiczne;
• W skrajnych przypadkach: zaplanowane celowe działania, np. chowanie i przestawianie przedmiotów, które wykorzystane są potem jako dowód halucynacji, dziur w pamięci, niepoczytalności.

Jednocześnie warto zaznaczyć, że są to dość uniwersalne przykłady, które manipulator może używać zarówno w stosunku do partnera życiowego, jak i do podwładnych lub współpracowników.

Jak bronić się przed gaslightingiem?

Obrona przed osobami, które stosują gaslighting jest bardzo trudna. Przede wszystkim na przeszkodzie często stoi zaufanie drugiej osobie – w końcu, zakładamy, że ktoś nam bliski np. partner lub koleżanka z pracy nie chcą nami manipulować i stosować wobec nas przemoc psychiczną. Niestety często nie jest tak, jak sobie założyliśmy. Najlepiej w pierwszym kroku porozmawiać o swoich obawach z kimś zaufanym. Może to być przyjaciółka lub członek rodziny, przy którym czujesz się swobodnie. Co jeszcze możesz zrobić, aby bronić się przed gaslightingiem?

• Zacznij zbierać dowody – taka praktyka pozwoli Ci odzyskać wiarę we własne osądy i postrzeganie sytuacji. W końcu w każdej chwili możesz wrócić do konwersacji na komunikatorze lub sprawdzić maile. Dodatkowo jest to dowód, który możesz przedstawić w razie jeśli chcesz zgłosić sprawę odpowiednim organom lub przełożonemu. O ile to możliwe przerzuć się więc na komunikację pisaną, lub nagrywaj rozmowy – choć pamiętaj, że wykonywanie nagrań bez zgody drugiej strony nie może być uznane za dowód w sądzie w sprawie np. o mobbing.
• Szukaj świadków – staraj się prowadzić rozmowy ze sprawcą zawsze przy świadkach. Potwierdzaj z nimi wersję zdarzeń i upewniaj się, że niektóre zachowania sprawcy odebrali oni w podobny sposób. Rób to jednak naturalnie i nie naciskaj na to, aby potwierdzali Twoją wersję wydarzeń – po prostu wysłuchaj tego jak te osoby postrzegają daną sytuację.
• Streszczaj innym swoje dyskusje i opowiadaj „na świeżo” o sytuacjach, które miały miejsce – nawet jeśli mówimy o wydarzeniach małoznaczących, to jeśli zostaniesz oskarżony o „wymyślanie” lub „błędną interpretację” możesz skorzystać z pomocy osoby, z którą rozmawiałeś chwilę po zdarzeniu. Będzie ona takim buforem bezpieczeństwa, który pokaże Ci, że jednak dobrze pamiętasz.
• Skupiaj się na tym co i do kogo mówisz – bądź zawsze na 100% obecny w rozmowie, staraj się skupić na tym co mówisz i co chcesz przekazać. W trakcie rozmowy analizuj swoje emocje. Zastanów się, czy prowadząc dyskusję z inną osobą, czułbyś się w ten sam sposób.
• Odetnij się lub ogranicz kontakt – o ile to możliwe możesz dążyć do zerwania kontaktu. Nie jest to jednak proste, dlatego warto poszukać pomocy u specjalisty i razem z nim pracować nad odejściem od drugiej osoby lub odejściem z pracy.

Sygnały ostrzegawcze – jak rozpoznać gaslighting w codziennej komunikacji

Gaslighting rzadko przychodzi z transparentem – częściej wchodzi cicho, przebrany za troskę. To manipulacja, która podważa poczucie rzeczywistości, sprawia, że zaczynamy wątpić we własne myśli. Typowe sygnały? Minimalizowanie emocji, negowanie faktów, przerzucanie winy – wszystko to podszyte pozorną troską.

Zauważenie tych sygnałów to pierwszy krok do wyjścia z matni. Gaslighting nie musi być krzykiem – może być cichym sabotażem pewności siebie. Dlatego warto słuchać siebie i zadawać pytania: czy to, co czuję, jest rzeczywiste? Czy ktoś próbuje pisać mój scenariusz?

Strategie obrony – jak budować odporność psychiczną na manipulację

Nie zawsze da się od razu wyjść z toksycznej relacji – ale zawsze można zacząć się chronić. Podstawą jest świadomość, że mamy prawo do emocji, interpretacji i decyzji. Budowanie granic to nie egoizm – to higiena psychiczna. I choć nie zmienimy drugiej osoby, możemy zmienić sposób reagowania.

Pomocna bywa także rozmowa z osobą z zewnątrz – kimś, kto widzi sytuację bez filtrów manipulanta. Terapeuta, zaufany przyjaciel, mentor – każda z tych osób może pomóc odzyskać perspektywę. Bo gaslighting działa tylko wtedy, gdy jesteśmy sami z wątpliwościami.